करुणायाः उड्डीयमानः अश्वः

एतत् जातकं भगवता जेतवने भाषितम्। जातकार्थकथायां तत् षण्णवत्यधिकशततमं (१९६) ‘वलाहस्सजातकम्’ इति अभिलिखितम्। तत्र कश्चित् भिक्षुः धर्मात् च्युतः आसीत्। शास्त्रा पृष्टः सः सत्यम् इति अङ्गीकृतवान्। कारणे पृष्टे सः अवदत्— सुभूषितां स्त्रियं दृष्ट्वा मम रागः उदपद्यत इति।

ततः भगवान् तम् अभाषत— ताः यक्षिण्यः रूपेण स्वरेण, गन्धेन अनुलेपनेन, स्पर्शेन, वञ्चनया विलासेन च पुरुषान् प्रलोभयन्ति इति। एवं ताः पुरुषान् स्ववशे कुर्वन्ति, कृत्वा च दुराचारेण तेषां शीलं धनं सर्वं च विनाशयन्ति। अतः ताः यक्षिण्यः इति उच्यन्ते।

पुरापि यक्षिणीनां गणः वणिजां सार्थं प्रलोभ्य तान् स्ववशे कृतवान् इति च सः अवदत्। ततः सः पुराणां कथाम् आख्यत्।

पुरा सिंहलद्वीपे सिरीसवत्थु इति नाम यक्षनगरम् आसीत्, यत्र यक्षिण्यः निवसन्ति स्म। तत्र यदा पोतः भज्यते, तदा ताः अलङ्कृताः भूत्वा, ओदनं यवागूं च गृहीत्वा, दासगणेन सह, अङ्के शिशून् धृत्वा वणिजां समीपं गच्छन्ति। नगरं मनुष्याणां नगरम् इति वणिजः विश्वसन्तु इति ताः कर्षकान्, गोरक्षकान्, गोयूथानि, श्वानश्च दर्शयन्ति।

यक्षिण्यः वणिजः स्वानीतां यवागूम् ओदनम् अन्यत् च भोजनं भोक्तुम् आमन्त्रयन्ति। अजानन्तः वणिजः भुञ्जते। भुक्त्वा विश्रमन्तः तु यक्षिण्यः पृच्छन्ति कुत्र वसन्ति, किमर्थं च अत्र आगताः इति। वणिजः नौभङ्गम् इति कथयन्ति।

‘साधु, आर्याः’ इति यक्षिण्यः वदन्ति, ‘अस्माकं पतयः त्रिभिः वर्षैः नावम् आरुह्य गताः, नूनं ते नष्टाः भविष्यन्ति। यूयमपि वणिजः, अतः वयं युष्माकं भार्याः भविष्यामः।’ एवं स्वकीयेन छलेन, कूटोपायेन, विलासेन च पुरुषान् भ्रमयन्त्यः ते तान् यक्षनगरं प्रापयन्ति। येषु ताः पूर्वमेव गृहीताः, तान् मायाशृङ्खलैः बद्ध्वा पीडागृहे क्षिपन्ति।

एकदा पञ्चशतवणिजः नौभङ्गेन यक्षिणीनां नगरसमीपे तीरं प्राप्ताः। यक्षिण्यः आगत्य इत्थं तान् प्रलोभ्य नगरं नीतवत्यः। प्रधाना यक्षिणी प्रधानं वणिजम् अगृह्णात्, इतराः इतरान्; एवं पञ्चशतयक्षिणीनां पञ्चशतवणिजः अभवन्।

तस्यां रात्रौ यदा तस्याः पतिः सुप्तः, तदा प्रधाना यक्षिणी उत्थाय मरणगृहं गत्वा केचन पुरुषान् हत्वा अभक्षयत्। इतराः अपि तथैव अकुर्वन्।

प्रधाना यक्षिणी यदा प्रत्यागता, तस्याः शरीरं शीतलम् आसीत्। ज्येष्ठः वणिक् तां परिष्वज्य अवगतवान् यत् सा यक्षिणी अस्ति इति। ‘पञ्चशतम् अपि एताः यक्षिण्यः एव भवेयुः; वयं पलायितव्याः’ इति सः अचिन्तयत्।

प्रभाते मुखप्रक्षालनाय गतः सः इतरान् वणिजः अवदत्— ‘एताः यक्षिण्यः, न मानुष्यः। नौभग्नाः अन्ये पुरुषाः यदा लभ्यन्ते, तदा तान् पतिरूपेण गृहीत्वा अस्मान् खादिष्यन्ति। आगच्छत, पलायामहे।’

तेषु द्विशतपञ्चाशत् उत्तरं दत्तवन्तः— ‘वयं तासु परित्यक्तुं न शक्नुमः। गन्तुम् इच्छा चेत् गच्छतु, वयं तु न पलायामहे।’ ततः प्रधानः वणिक् तैः द्विशतपञ्चाशद्भिः सह, ये तस्य वचने स्थातुं सज्जाः आसन्, यक्षिणीभयात् पलायितः।

तस्मिन् काले बोधिसत्त्वः उड्डीयमानः अश्वः अभवत्। सः सर्वतः श्वेतः, काकतुण्डः, मुञ्जतृणसदृशकेशः, ऋद्धिमान् च, आकाशे च उड्डेतुं समर्थः आसीत्। हिमालयात् उड्डीय सः सिंहलद्वीपं प्राप्तः। तत्र सरांसि तडागानि च अतिक्रम्य, तत्र जातं वन्यं शालिं भक्षितवान्।

गच्छन् सः करुणापूर्णया मनुष्यवाचा त्रिः अवदत्— ‘को गृहं गन्तुम् इच्छति? को गृहं गन्तुम् इच्छति?’

वणिजः श्रुत्वा अवदन्— ‘गृहं गच्छामः, स्वामिन्!’ ते करौ संयोज्य सादरं ललाटं यावत् उन्नमयन्ति स्म। ‘तर्हि मम पृष्ठम् आरोहत’ इति बोधिसत्त्वः अवदत्।

केचन पृष्ठम् आरुरुहुः, केचन पुच्छं गृहीतवन्तः, केचन सादरं प्रणम्य तत्रैव तिष्ठन्ति स्म। बोधिसत्त्वः सादरं प्रणमन्तः अपि अधिरोप्य, सर्वान् द्विशतपञ्चाशतं स्वदेशं नीत्वा प्रत्येकं स्वस्थाने अवातारयत्। ततः सः स्वनिवासं प्रति उत्पपात।

अन्येषु जनेषु तत्र आगतेषु यक्षिण्यः तान् शिष्टान् द्विशतपञ्चाशतं जनान् अघ्नन्।

शास्ता अवदत्— यथा यक्षिणीहस्तगताः वणिजः विनष्टाः, अश्ववचनकारिणः तु सुखेन गृहम् आगताः; तथैव बुद्धानाम् उपदेशम् अवमन्यमानाः महादुःखं प्राप्नुवन्ति, अनुसरन्तः तु सुगतिं प्राप्नुवन्ति, अन्ते च अविनाशि निर्वाणम्। ततः द्वे गाथे उक्त्वा— बुद्धोपदेशम् अवमन्यमानाः यथा यक्षिणीभिः भक्षिताः वणिजः, तथैव विनश्यन्ति। बुद्धोपदेशं शृण्वन्तः यथा पक्षवान् अश्वः वणिजः त्रायते, तथैव मुक्तिं लभन्ते।

धर्मदेशनायाः अन्ते शास्ता सत्यानि अघोषयत्। सः च्युतः भिक्षुः प्रथममार्गफलं प्राप्तः, अन्ये बहवः प्रथमे, द्वितीये, तृतीये, चतुर्थे वा मार्गफले प्रविष्टाः। ‘बुद्धस्य अनुयायिनः अश्ववचनानुसारिणः द्विशतपञ्चाशत् आसन्, अहं स्वयं च स एव अश्वः आसम्।’

वलाहस्सजातकं त्राणस्य कथा, तच्च त्राणं द्वयोः लघुकर्मणोः उपरि आश्रितम्। वणिजां आह्वानं श्रोतव्यम् आसीत्, तस्य च प्रत्युत्तरं दातव्यम् आसीत्। अश्वः सादरं प्रणमन्तः अपि अधिरोप्य नीतवान्, किन्तु गन्तुं निषिद्धान् वोढुं न शक्तवान्।

च्युतभिक्षोः कृते सन्देशः स्पष्टः आसीत्। प्रलोभनम् आतिथ्यम् इव प्रतीयते स्म, किन्तु भयं सत्यम् आसीत्। प्रत्येकं साधकाय अश्वस्य आह्वानम् अद्यापि प्रश्नरूपेण आगच्छति— ‘को गृहं गन्तुम् इच्छति?’ इति; एतस्य जातकस्य शिक्षा एतत् यत् तस्य प्रश्नस्य उत्तरं तत्क्षणम् एव दातुं शक्यते।