सुहनु जातकम्

भगवान् बुद्धः इमां कथां जेतवने अकथयत्। जातकार्थकथा, या प्राचीना जातककथाः संरक्षति, एतां कथां जातकसङ्ख्यया १५८ सुहनुजातकम् इति अभिलिखति। अस्यां कथायां द्वौ उग्रौ भिक्षू वर्णितौ स्तः; तौ क्रूरौ, हिंसकौ च आस्ताम्। एकः जेतवने निवसति स्म, अपरश्च ग्रामे।

एकदा ग्रामस्थः भिक्षुः कस्मिंश्चित् प्रयोजने जेतवनम् आगतवान्। श्रामणेराः तरुणभिक्षवश्च तस्य स्वभावं जानन्ति स्म, जेतवने वसतः भिक्षोः स्वभावम् अपि जानन्ति स्म। अतः ते तयोः कलहं द्रष्टुम् उत्सुकाः तम् अन्यस्य कुटीं प्रति नीतवन्तः।

यदा तौ उग्रौ पुरुषौ परस्परं दृष्टवन्तौ, तदैव परस्परम् आलिङ्ग्य धावितवन्तौ। तौ परस्परस्य हस्तौ, पादौ, पृष्ठभागं च स्निग्धं परिमार्जितवन्तौ।

भिक्षवः धर्मसभायाम् एतद्विषये चर्चां कृतवन्तः— “हे मित्राणि, एतौ भ्रातरौ अन्येभ्यः सर्वेभ्यः क्रुद्धौ क्रूरौ कोपनौ च स्तः, किन्तु परस्परं सर्वोत्तमौ सुहृदौ, सौहार्दपूर्णौ, सहानुभूतिमन्तौ च स्तः!” शास्ता आगत्य किं विषये चर्चा भवतीति पृष्टवान्, ते च तं न्यवेदयन्।

शास्ता अवदत् यत् एवंविधाः जनाः, ये अन्येषु सर्वेषु क्रुद्धाः क्रूराः कोपनाश्च सन्ति, परस्परं मित्रत्वं दर्शयन्ति— इदं न प्रथमवारम्। पुरातनेष्वपि कालेषु एवम् अभवत्। ततः सः पुरातनीं कथाम् आख्यातवान्।

पुरा ब्रह्मदत्ते वाराणस्यां राज्यं कुर्वति सति, बोधिसत्त्वः तस्य सर्वकार्येषु सहायः अमात्यः आसीत्; सः लौकिकेषु पारलौकिकेषु च विषयेषु राज्ञे उपदेशं ददाति स्म। राजा किञ्चित् लोभी आसीत्। तस्य समीपे महासोणो नाम (अर्थात् महान् पिङ्गलवर्णः) क्रूरः अश्वः आसीत्।

उत्तरदेशात् केचन अश्ववणिजः पञ्चशतान् अश्वान् आनयन्; राज्ञे च सूचना प्रेषिता यत् ते आगताः इति। पूर्वं बोधिसत्त्वः वणिजः स्वमूल्यं निर्धारयितुं प्रार्थयति स्म, ततः तत् सम्पूर्णं मूल्यं ददाति स्म। अस्मिन् वारे राजा तस्मिन् असन्तुष्टः आसीत्।

राजा अन्यम् अमात्यम् आहूय आज्ञापयति— “सखे, एतान् जनान् स्वमूल्यं वक्तुं कारय। ततः महासोणं मोचय, येन सः तेषाम् अश्वानां मध्ये गच्छेत्। स तान् दंशतु; यदा ते दुर्बलाः आहताः च भवेयुः, तदा एतान् जनान् मूल्यं न्यूनीकर्तुं प्रेरय।” अमात्यः “तथा” इति उक्त्वा तथैव अकरोत्।

वणिजः अतीव पीडिताः बोधिसत्त्वाय अश्वस्य कृत्यं न्यवेदयन्। बोधिसत्त्वः पृष्टवान्, “किं युष्माकं नगरे तादृशः अन्यः क्रूरः अश्वः नास्ति?” ते उत्तरं दत्तवन्तः यत् तेषां नगरे सुहनुनामा (अर्थात् दृढहनुः) उग्रः वन्यः च अश्वः अस्ति। बोधिसत्त्वः अवदत्, “पुनः यदा आगमिष्यथ, तदा तम् अपि सह आनयत।” ते तथा करिष्याम इति प्रतिज्ञां कृतवन्तः।

यदा वणिजः पुनः आगताः, तदा सुहनुः अपि तैः सह आगतः। राजा वणिजाम् आगमनं श्रुत्वा अश्वान् द्रष्टुं गवाक्षम् उद्घाटितवान्। सः महासोणं मोचयितुम् आज्ञां दत्तवान्। वणिजः महासोणं समागच्छन्तं दृष्ट्वा सुहनुं मोचितवन्तः।

तौ उभौ मिलितौ सन्तौ स्थिरौ अभवताम्, परस्परस्य सर्वं शरीरं लेढुं प्रवृत्तौ च।

विस्मितः राजा बोधिसत्त्वं पृष्टवान् यत् एतस्य किं तात्पर्यम् इति। “सखे,” इति बोधिसत्त्वः अवदत्, “यदा एतौ दुष्टौ अश्वौ अन्यैः अश्वैः सह मिलतः, तदा तौ उग्रौ वन्यौ हिंसकौ च भवतः; ते तान् दंशित्वा रोगिणः कुरुतः। किन्तु परस्परं पश्य, ते स्थिताः परस्परस्य सर्वं शरीरं लेढन्ति। अस्य कारणं किम्?”

बोधिसत्त्वः अवदत् यत् कारणं तु तौ न भिन्नौ; स्वभावेन चरित्रेण च समौ स्तः। ततः सः द्वे गाथे उक्तवान्— “समानपक्षाः विहगाः सह एव चरन्ति; महासोणः सुहनुश्च एकमताः, यतः आशयेन लक्ष्येण च उभौ समौ। उभौ क्रूरौ, उभौ दुष्टौ च; उभौ सदा स्वपाशं दंशतः। अतः पापं पापेन सह, दोषश्च दोषेन सह संगच्छते।”

बोधिसत्त्वः पुनरपि राजानम् अत्यधिकलोभात् परद्रव्यविनाशाच्च वारयितुम् उपदिशति। सः उचितं मूल्यं निश्चित्य राजानं तद् दापयति स्म। वणिजः यथायोग्यं मूल्यं प्राप्य सन्तुष्टाः प्रययुः। राजा बोधिसत्त्वस्य अनुशासनम् अन्वपालयत्, कालेन च स्वकर्मानुसारं गतिम् अगच्छत्।

शास्ता धर्मदेशनां समाप्य जन्मपरिचयं प्रकटितवान्— “तदा ये दुष्टौ भ्रातरौ आस्ताम्, तौ इमौ अश्वौ अभवताम्। आनन्दः राजा आसीत्, अहं च प्राज्ञः अमात्यः अभवम्।”

सुहनुजातकस्य बाह्यं रूपं हास्यमयम्, अन्तश्च गम्भीरः अर्थः अस्ति। परितः सर्वान् भीषयन्तौ द्वौ प्राणिनौ परस्परं मृदु आचरताम्; बोधिसत्त्वः तं दृश्यं समानतायाः पाठरूपेण अपठत्। समानस्वभावाः परस्परं सुखेन तिष्ठन्ति; अतः दुःसङ्गतिं कुर्वन् स्वीयानि दुर्व्यसनानि प्रबलानि भवन्तीति दृष्ट्वा विस्मयः न कर्तव्यः।

कथा न्यायस्य अपरं शान्तं कर्म अपि अभिलिखति। बोधिसत्त्वः प्रथमं न उपदिष्टवान्; सः सत्यं प्रत्यक्षं कारितवान्, व्याख्यातवान्, ततः राजानं न्याये प्रति पुनरानीतवान्। वणिजः सत्यतया वेतनं प्राप्तवन्तः। भक्तः अनेन शिक्षेत यत् उत्तमः संशोधनः दोषं स्पष्टं दर्शयति, तथापि तस्मै स्वसंशोधनस्य मार्गम् अवशिष्टं करोति।