रुहकजातकम्

बुद्धेन इयं कथा जेतवने उक्ता, जातकट्ठकथा च एतां जातकसङ्ख्यायाः १९१ इति निर्दिशति—रुहकजातकम्। यदा एकः भिक्षुः प्रव्रज्यां गृहीत्वा अपि स्वपरित्यक्तायाः भार्यायाः स्मरणेन व्यथितः आसीत्, तदा तस्य सम्पूर्णः वृत्तान्तः इन्द्रियजातके (सङ्ख्या ४२३) वर्णितः अस्ति। बुद्धः तेन सह स्पष्टम् अवदत्: एषा सा स्त्री अस्ति यया तस्य अपकारः कृतः, तथा पूर्वकाले अपि तया राज्ञः समक्षं सम्पूर्णायाः सभायाः पुरतः सः लज्जितः कृतः, गृहत्यागाय च उचितः हेतुः दत्तः। ततः सः प्राचीनां कथां कथितवान्।

पुरा ब्रह्मदत्ते वाराणस्यां राज्यं कुर्वति सति बोधिसत्त्वः प्रधानमहिष्याः पुत्रत्वेन जातः। वयः प्राप्य पितरि दिवङ्गते सति सः राजा अभवत्, धर्मेण च राज्यं कृतवान्। तस्य सभायां रुहकनामा पुरोहितः सेवाम् अकरोत्। रुहकस्य भार्या वृद्धा ब्राह्मणी आसीत्।

एकस्मिन् दिने राजा ब्राह्मणाय एकम् अश्वं सर्वैः आभरणैः सह दत्तवान्। रुहकः तम् आरुह्य राजानम् उपासितुं निर्गतः। समृद्धवस्त्रालङ्कारभूषितः तस्य वाहनमार्गे उभयतः जनाः तस्य प्रशंसां कुर्वन्ति स्म। “पश्यत तं सुन्दरम् अश्वम्!” ते उच्चैः अवदन्। “किम् अद्भुतं सौन्दर्यम्!”

गृहं प्रत्यावृत्य रुहकः गृहं प्रविश्य यत् श्रुतं तत् भार्यायै अवदत्। “आर्ये,” सः अवदत्, “अस्माकम् अश्वः अत्यन्तं श्रेष्ठः अस्ति! दक्षिणतः वामतश्च जनाः सर्वे तस्य प्रशंसां कुर्वन्ति।”

तस्य भार्या कपटेन परिपूर्णा आसीत्, सा योजनया प्रत्यवदत्। “अहो भर्तः, त्वं न जानासि यत् अस्य अश्वस्य सौन्दर्यं कुत्र अस्ति। तत् तस्य सुन्दराणां आभरणेषु एव अस्ति। यदि त्वं अश्वसदृशः सुन्दरः भवितुम् इच्छसि, तर्हि स्वयं तस्य आभरणानि धारय, अश्ववत् नृत्यन् मार्गे गच्छ। राजा त्वां पश्यति, प्रशंसति च; सर्वे जनाः अपि त्वां प्रशंसिष्यन्ति।”

ब्राह्मणः एतत् सर्वम् आकर्णयन् तस्याः अभिप्रायं न अवगतवान्। सः तां विश्वस्य तस्याः वचनानुसारम् एव अकरोत्।

यः कोऽपि तं दृष्टवान्, स उच्चैः हसितवान्। “पश्यत! एषः सुन्दरः आचार्यः गच्छति!” ते अवदन्। राजा स्वयं तं धिक्कृतवान्। “किं मम गुरो, तव पित्तं विकृतम् अस्ति वा? किं त्वं चेतनां हारितवान्?”

तदा रुहकः अवगतवान् यत् सः अनुचितम् आचरितवान्, तथा सः लज्जितः अभवत्। सः स्वभार्यायां क्रुद्धः सत्वरं गृहं प्रति प्रस्थितः, मन्यमानः यत् तया राज्ञः समक्षं सर्वसैन्यस्य पुरतः तं लज्जितः कृतम्। सः तस्याः दण्डं दातुं तां गृहात् निष्कासयितुं च निश्चितवान्।

भार्या दृष्टवती यत् सः क्रोधेन गृहं प्रत्यागच्छति। सा तस्य पुरतः गत्वा पार्श्वद्वारेण निर्गत्य राजप्रासादं प्रति गतवती। सा तत्र चत्वारि पञ्च वा दिनानि अवसत्।

यदा राज्ञः एतत् श्रुतम्, तदा सः पुरोहितम् आहूतवान्। “आचार्य,” सः अवदत्, “सर्वाः स्त्रियः दोषैः परिपूर्णाः सन्ति। त्वया एतस्यै क्षमा दातव्या।” तस्य क्षमायै प्रेरयितुं राजा प्रथमां गाथाम् उक्तवान्: भग्ना अपि ज्या पुनः योजयितुं शक्या, अतः भार्यां क्षमस्व, न च क्रोधम् आत्मनि धारय।

रुहकः द्वितीयया गाथया प्रत्यवदत्। “यावत् त्वचः सन्ति, कर्मकराः च सन्ति, तावत् नवाः ज्याः क्रेतुं सुकरम्,” इति सः अवदत्—अर्थात् यावत् ज्यायै त्वचः वृक्षाः सन्ति तथा तान् निर्मातुं कर्मकराः सन्ति, तावत् नवा ज्या सुलभा अस्ति, तथैव नवा भार्या अपि। सः अवदत् यत् सः अन्यां भार्यां अन्विष्यति, यतः सः इमां पर्याप्तं सोढवान्। अतः सः तां निष्कासितवान्, अन्यां ब्राह्मणीं च भार्यारूपेण स्वीकृतवान्।

उपदेशस्य समाप्तौ बुद्धः सत्यानि उपदिष्टवान्। यः भिक्षुः पूर्वभार्यायाः स्मरणेन प्रलोभितः आसीत्, सः प्रथममार्गस्य फले प्रतिष्ठितः अभवत्। ततः बुद्धः प्राचीनायाः कथायाः पात्राणां नामानि उक्तवान्: “तस्मिन् काले पूर्वभार्या सैव आसीत्, रुहकः प्रलोभितः भ्राता आसीत्, अहं च वाराणस्याः राजा आसम्।”

इयं कथा स्पष्टतया तं भिक्षुं प्रति शिक्षा अस्ति, यः स्वपरित्यक्तं गृहं प्रति पुनः आकृष्यमाणः आसीत्। तथापि इयं वासनायाः विषये मृदुहास्यरूपा अपि अस्ति। रुहकः अश्वाय दत्तां प्रशंसां स्वस्मै गृहीतवान्, तथा एकः चतुरः वाक्यः तं मार्गे नृत्यन्तं कर्तुं पर्याप्तः आसीत्।

रुहकजातकं शिक्षयति यत् अश्वस्य आभरणैः प्राप्तः गौरवः वस्तुतः गौरवः एव नास्ति। तथा इदं श्रोतारं आग्रहयति यत् सः तस्य चाटुकारान् वा मार्गदर्शकान् वा दृष्ट्वा विचारयेत् यत् तेषाम् परामर्शः कस्य हिताय अस्ति। कथायाः पृष्ठभूमौ स्थितः भिक्षुः अपि आमन्त्रितः आसीत् यत् सः अवगच्छेत् यत् तस्य पुरातनः आकर्षणः पूर्वं राज्ञः समक्षं तस्य गौरवं व्ययितवान्, तथा प्रज्ञावान् जनः तत् वस्तु प्रति पुनः न धावति यत् तं पूर्वमेव लज्जितं कृतवत्।