शिगालजातकम्

भगवान् बुद्धः वैशाल्याः समीपे महावने स्वकूटागारे निवसन् इमां कथाम् अकथयत्। जातकट्ठकथा इमां पालिग्रन्थस्य जातकसङ्ख्या १५२ इति सिगालजातकरूपेण अभिलिखति। इयं कथा वैशाल्याः एकस्य नापितस्य विषये अस्ति, यः राजपरिवारस्य सेवां करोति स्म। सः राजानां राज्ञीनां राजकुमाराणां राजकुमारीणां च केशान् क्षौरयति स्म, तान् अलङ्करोति स्म च, तथा सः सत्यः श्रद्धावान् आसीत्, त्रिशरणानि (बुद्धं, धर्मं, सङ्घं च शरणं गच्छन्) पञ्चशीलानि च पालयति स्म। कदाचित् सः शास्तुः उपदेशं शृणोति स्म।

एकस्मिन् दिने नापितः कार्याय राजप्रासादं गतः, स्वपुत्रम् अपि सह नीतवान्। तरुणः एकां लिच्छविकन्यां दृष्टवान्, या अप्सरसः इव सुवेषा आसीत्, तस्याम् आसक्तः अभवत्। प्रासादात् निर्गच्छन् सः पितरम् अवदत्: “एका कन्या अस्ति। यदि अहं तां लभे, तर्हि अहं जीविष्यामि। यदि न लभे, तर्हि मम कृते मरणम् एव अस्ति।”

बालकः सर्वं भोजनं निराकृत्य शय्यायां शयितः रुदति स्म। पिता अवदत् यत् तेन निषिद्धफले मनः न निधेयम्। लिच्छविकन्या उच्चकुलजाता, पुत्रः तु नापितपुत्रः, अतः तयोः योग्यता नास्ति। पिता तस्मै स्वस्थानस्य योग्यां कन्यां अन्वेष्टुं प्रतिज्ञातवान्। परन्तु बालकः न शृणोति स्म। माता, भ्राता, भगिनी, मातुलानी, पितृव्यः, बान्धवाः, मित्राणि च सर्वे तं शान्तं कर्तुं प्रयतन्ते स्म, परन्तु कोऽपि सफलः नाभवत्। सः क्षीणः अभवत् मृतश्च।

पिता अन्त्येष्टिकर्म अकरोत्। यदा तस्य शोकस्य प्रथमः वेगः शान्तः अभवत्, तदा सः पुष्पाणां सुगन्धद्रव्याणां च महतीं भेटं गृहीत्वा भगवतः समीपं गतः। सः भगवन्तं नमस्कृत्य एकपार्श्वे उपविष्टः। “हे गृहपते, इतः दीर्घकालं यावत् त्वं कुतः अदृश्यः आसीः?” इति बुद्धः पृष्टवान्। नापितः यत् जातं तत् अकथयत्।

भगवान् उत्तरं दत्तवान् यत् एषः प्रथमः अवसरः नास्ति यत् तरुणः तद्वस्तुनि मनः निधाय नष्टः, यत् तेन प्राप्तुं न शक्यते। गृहपतेः अभ्यर्थनया सः पुरातनकालस्य एकां कथाम् अकथयत्।

पुरा, यदा ब्रह्मदत्तः वाराणस्याः राजा आसीत्, तदा बोधिसत्त्वः हिमालयप्रदेशे तरुणसिंहरूपेण जातः। तस्य कनिष्ठाः भ्रातरः एका भगिनी च आसन्, ते सर्वे ‘सुवर्णगुहायां’ निवसन्ति स्म। तस्याः गुहायाः समीपे रजतपर्वते ‘स्फटिकगुहा’ आसीत्, यस्यां शृगालः निवसति स्म।

यदा सिंहानां मातापितरौ मृतौ, तदा भ्रातरः भगिनीं गुहायां स्थापयित्वा आहारं अन्वेष्टुं गच्छन्ति स्म। ते आहारं आनीय तस्यै भोजनार्थं ददति स्म।

शृगालः तरुणीं सिंहीं दृष्टवान्, तस्याम् आसक्तः अभवत्। यावत् तस्याः मातापितरौ जीवितौ आस्तां, तावत् सः तस्याः समीपं गन्तुं मार्गं न प्राप्तवान्। परन्तु यदा सप्त भ्रातरः आहारान्वेषणाय गताः, तदा सः स्वस्फटिकगुहातः सुवर्णगुहां प्रति आगतः। तस्याः पुरतः स्थित्वा सः कपटेन अवदत्: सः चतुष्पदः प्राणी अस्ति, सा अपि तथैव अस्ति, अतः सा तस्य सहचरी भवतु, सः च तस्याः पतिः भविष्यति।

सिंही अचिन्तयत् यत् एषः शृगालः पशुषु नीचः अस्ति, नीचजातीयः पुरुषः इव, यदा तु सा राजवंशीया इति आदृता अस्ति। तेन सह एवं सम्भाषणं अनुचितम्। सा मृत्युपर्यन्तं श्वासं निरोद्धुम् इच्छति स्म। परन्तु पुनः विचार्य अवगतवती यत् एवं मरणम् अपि उचितं नास्ति। तस्याः भ्रातरः शीघ्रम् एव आगमिष्यन्ति, सा प्रथमं तान् एव वक्ष्यति।

एकः तरुणसिंहः आहारस्य भागं लभ्य प्रत्यागत्य तस्यै अर्पितवान्। सा अस्वीकृत्य अवदत् यत् तया मरणं कर्तव्यम्। यदा सः कारणं पृष्टवान्, तदा सा शृगालस्य वचनानि अकथयत्। सः पृष्टवान् यत् शृगालः कुत्र अस्ति। सा शृगालं स्फटिकगुहायां शयानं दृष्टवती, तथा तं गगने स्थितं मन्यमाना अवदत्: “किं त्वं तं रजतपर्वते गगने शयानं न पश्यसि?”

सिंहः, यः न जानाति स्म यत् शृगालः स्फटिकगुहायाम् अन्तः शयानः अस्ति, तं हन्तुं कूर्दितवान्, स्फटिकम् आहतवान्। तस्य हृदयं विदीर्णम् अभवत्, पर्वतस्य पादमूले सः मृतः। तथैव पञ्च अन्ये भ्रातरः क्रमेण अभवन्, ते सर्वे समानं वृत्तान्तं श्रुत्वा समानं कूर्दनं कृतवन्तः।

अन्ततः बोधिसत्त्वः आगतः। तस्य कथां श्रुत्वा सः पृष्टवान् यत् शृगालः कुत्र अस्ति। “रजतपर्वतस्य उपरि गगने,” सा अवदत्। सः विचारितवान्, “शृगालाः गगने शयानाः? असम्भवम्। सः स्फटिकगुहायां शयानः स्यात्।”

सः पर्वतस्य पादमूलं गत्वा षड् भ्रातॄन् मृतान् अपश्यत्। सः विषयं अवगतवान्। ते मूर्खाः आसन्, पूर्णप्रज्ञाहीनाः, स्फटिकेन सह स्वहृदयानि आहत्य मारितवन्तः इति सः चिन्तितवान्। ततः सः गाथामेकां उक्तवान्: यः उत्पन्नसंकटम् अगणयित्वा सहसा उद्यमं करोति, सः यथा अन्नभक्षणे स्वमुखं दहति, तथा स्वयोजनेनैव विनश्यति।

बोधिसत्त्वः अवदत् यत् तस्य भ्रातरः शृगालं हन्तुम् इच्छन्ति स्म, परन्तु योजनां कौशलेन कर्तुं न जानन्ति स्म। सः तथा न कूर्दिष्यति, अपि तु शृगालस्य स्वभयमेव कार्यं करिष्यति। सः यया दिशा शृगालः आरोहति अवरोहति च, तस्य मार्गं दृष्ट्वा तस्मिन् दिशि घूर्णितवान्, सिंहगर्जनं त्रिवारं गर्जितवान्, येन भूमिः स्वर्गश्च एकं विशालं गर्जनम् अभवन्।

स्फटिकगुहायां शयानः शृगालः भीतः विस्मितश्च अभवत्, तस्य हृदयं विदीर्णम् अभवत्। भगवान् द्वितीयां गाथाम् अभाषत, यस्यां सिंहः दद्दर-पर्वते गर्जति — यः तस्यैव रजतपर्वतस्य अपरं नाम, यत्र शृगालस्य स्फटिकगुहा आसीत् — तथा समीपस्थः शृगालः तस्य शब्दात् भयेन स्वहृदयं विदीर्यति।

बोधिसत्त्वः स्वभ्रातॄन् एकस्मिन् गर्ते एकत्र निखातवान्। तेषां मरणं भगिन्यै निवेद्य सः तां सान्त्वितवान्। स्वसत्कर्मणां फलं यत्र प्राप्तव्यम् आसीत्, तत्र गन्तुं यावत् स्वजीवनं सुवर्णगुहायाम् अयापयत्।

उपदेशस्य समाप्तौ भगवान् चतुर्णाम् आर्यसत्यानां प्रकटीकरणं कृतवान्, जन्मनां परिचयं च दत्तवान्। उपदेशान्ते गृहपतिः प्रथमां भूमिं, जागरणस्य आरम्भिकं सोपानम्, प्राप्तवान्। “अद्यतनः नापितपुत्रः तदा शृगालः आसीत्। लिच्छविकन्या तरुणी सिंही आसीत्। कनिष्ठाः षड् सिंहाः अधुना षड् स्थविराः सन्ति, अहं स्वयं ज्येष्ठः सिंहः अस्मि।”

सिगालजातकम् अन्धतायाः द्विविधं रूपं सूचयति। एका सा तृष्णा, या यत् प्राप्तुं न शक्यते तत्र स्थिरीभवति, तथा समग्रस्य कुटुम्बस्य अपि उपदेशेन न परावर्तते। अपरा तु भ्रातॄणां त्वरा, ये यत् श्रुतं तत् प्रति प्रतिक्रियां कुर्वन्ति स्म, परन्तु यत् सम्मुखम् आसीत् तत् न पश्यन्ति स्म।

बोधिसत्त्वस्य उत्तरं शान्तम् अस्ति। सः स्थगितः, पर्वतं परीक्षितवान्, कार्यात् पूर्वं अवगतवान्। प्रबलायाः इच्छायाः अथवा प्रबलक्रोधस्य आकर्षणं अनुभवन् भक्तः ज्येष्ठात् सिंहात् शिक्षेत यत् परिस्थितिं यथार्थरूपेण दृष्ट्वा पर्यन्तं स्थगितुं शक्यते।