ජාතක කථාවල අරමුණ සහ ව්‍යුහය

ජාතක කතා, කතා තුළින් සාමාන්‍ය ජනයාට සදාචාරාත්මක හා ආධ්‍යාත්මික පාඩම් උගන්වයි. ඝන දාර්ශනික ග්‍රන්ථ, අධ්‍යයනයේ පුහුණු භික්ෂූන් සඳහා අදහස් කරන ලදී. ජාතක, කතා කරන සතුන්, දක්ෂ වාණිජයින්, රජවරුන් හා දඩයක්කරුවන් භාවිතා කරමින්, සම්ප්‍රදායේ ක්‍රමානුකූල දර්ශනික ග්‍රන්ථ වන අභිධර්මය පිළිබඳ විධිමත් දේශනාවකට කිසි විටෙකත් සවන් නොදෙන අයට, කර්මය, පුනරුත්පත්තිය හා ගුණධර්මය පැහැදිලි කළේය. සෑම කතාවක්ම, බුදුරජාණන් තවමත් බෝධිසත්වයා, අවබෝධය දෙසට ක්‍රියා කරන ජීවියා, ව සිටි විට, ඔහුගේ අතීත ජීවිතයක් ලෙස කියනු ලැබේ.

පාලි ජාතක, සූත්‍ර පිටකය තුළ කුඩා ග්‍රන්ථ එකතුව වන කුද්දක නිකායේ කොටසකි. එහි කතා 547ක් ඇත. ඒවා, සෑම කතාවකම ගාථා ගණන අනුව ක්‍රමගත කර, නිපාත ලෙස හඳුන්වන කණ්ඩායම් විසි දෙකකට සංවිධානය කර ඇත. පළමු නිපාතයේ, එක් ගාථාවක් සහිත කතා ඇති අතර, කණ්ඩායම්, අවසාන මහානිපාතය දක්වා දිගින් වැඩෙයි. මෙම අවසාන කණ්ඩායමේ, සියල්ලන්ගෙන් දිගම හා වඩාත් ආදරණීය වූ මහා ජාතක දහයක් ඇත.

මහානිපාතයේ මහා ජාතක දහය, එකතුවේ ඒවායේ අංක හා සාම්ප්‍රදායිකව එක් එක් නිරූපණය කරන ලෙස ගත් පරමිතාව සමඟ, පහත පරිදි වේ.

සෑම ජාතකයකම ත්‍රිපිටකාත්මක හරය එහි ගාථා, ගාථා ලෙස හඳුන්වන ඒවා ය. ඒවා වට ගෙතෙන ගද්‍ය කතා, බොහෝ විට ජාතක අත්ථකථා ලෙස හඳුන්වන පාලි විවරණය වන ජාතකට්ඨවණ්ණනාවෙන් පැමිණේ. විවරණය, කතා වෙත ගෙන එන බුදුරජාණන්ගේ ජීවන වෘත්තියක් වන නිදානකථාවෙන් ආරම්භ වේ. ස්ථිර ගාථා හා නම්‍යශීලී ගද්‍යයේ මෙම රටාව, කථිකයාට සෑම අවස්ථාවක්ම කතාව නැවත කියවිය හැකි පැරණි ඉන්දියානු කතා කීමේ ස්වරූපයක් අනුගමනය කරන බව විද්වත්හු සටහන් කරති.

පළමු අරමුණ, අවබෝධයට මාර්ගය නිරූපණය කිරීමයි. සෑම කතාවක්ම, බුදුරජාණන් බවට පත් වන තෙක්, අසංඛ්‍ය ජීවිත පුරා, දානගුණය, ඛන්තිය, ප්‍රඥාව හෝ කරුණාව වැනි ගුණධර්මයක් බෝධිසත්වයා පරිපූර්ණ කරන අයුරු පෙන්වයි. ථේරවාද සම්ප්‍රදාය, මෙම ගුණධර්ම, දානය, සීලය, පරිත්‍යාගය, ප්‍රඥාව, වීර්යය, ඛන්තිය, සත්‍යය, අධිෂ්ඨානය, මෙත්තාව හා උපේක්ෂාව යන පරමිතා දහයකට එකතු කරයි. ජාතක අංක 547, වෙස්සන්තර, ඔහු තමාට අයත් සියල්ල දෙන මහා කතාව, දාන පරමිතාවේ සම්භාව්‍ය උදාහරණයයි.

දෙවන අරමුණ, කර්මයේ ධර්මතාව පැහැදිලි කිරීමයි. කතා, හේතුඵලයේ ප්‍රායෝගික අධ්‍යයන අවස්ථාවන්ය. ඒවා, තාන්ත්‍රික ධර්මයක එක වචනයක් නොමැතිව, හොඳ ක්‍රියා සතුටට හා හානිකර ක්‍රියා දුකට මඟ පාදන බව පෙන්වයි.

තෙවන අරමුණ, පුරාණ ජනකතා හා සමාජ මතකය රැක ගැනීමයි. පැරණි ඉන්දියානු ජනකතා හා ගම්මාන සම්ප්‍රදායන් භාරගැනීමෙන්, කතා, ප්‍රාදේශීය ජ්ඤානය ජීවමානව තබා ගත්හ. ඒවා ද, වාණිජයින් හා කරත්ත රැළි, රාජ්‍ය කුමන්ත්‍රණ, ගම්මාන ආරවුල් හා දඩයක්කරුවන්ගේ හා ගොවීන්ගේ දුෂ්කර තීරණ සහිත, පුරාණ ඉන්දියානු ජීවිතයේ චිත්‍රයක් ලබා දේ.

විවරණය, පාඩම කිසි විටෙකත් පුරාණ ඉතිහාසයක බිරවි නොතබන ලෙස, අතීතය වර්තමානයට සම්බන්ධ කරන ස්ථිර රාමුවක් සෑම ජාතකයකටම ලබා දේ. රාමුවට කොටස් පහක් ඇති අතර, පළමු, දෙවන හා පස්වන කොටස් බොහෝ බර දරයි.

පළමුව, පච්චුප්පන්නවත්ථු ලෙස හඳුන්වන, වර්තමානයේ කතාව පැමිණේ. බුදුරජාණන් විහාරස්ථානයක සිටින අතර, ඊර්ෂ්‍යාව, තණ්හාව, අනපේක්ෂිත කරුණාවේ ක්‍රියාවක් හෝ ධෛර්යයේ අසමත්වීමක් වැනි උභතෝකෝටිකයකට මුහුණ දෙන භික්ෂුවක් හෝ ගිහියකු දකියි. ඊළඟට, අතීතවත්ථු ලෙස හඳුන්වන, අතීතයේ කතාව පැමිණේ. බුදුරජාණන්, දිගු කලකට පෙර සමාන දෙයක් සිදු වූ බව පවසා, බොහෝ විට සතෙකු ලෙස, ඇතැම් විට රජෙකු, වාණිජයෙකු හෝ තවුසෙකු ලෙස, ඔහුගේ ම ආදි ජීවිතයක් ගැන කියයි.

පසුව, ත්‍රිපිටකාත්මක වචනවලින් පාඩම සාරාංශ කරන ගාථා පැමිණේ. ඒවායින් පසුව, ගාථා වචනයෙන් වචනය පැහැදිලි කරන විවරණය වන වෙයියාකරණ පැමිණේ. අවසානයේ, සමෝධාන, සම්බන්ධය පැමිණේ. බුදුරජාණන්, පැරණි කතාවේ සෑම චරිතයක්ම දැන් කවුරුන් දැයි හෙළි කරයි — උදාහරණයක් ලෙස, පැරණි තණ්හා වාණිජයා අද මුසා භික්ෂුව බවත්, ප්‍රාඥ ඇතා ඔහු ම වූ බවත්.

අවසාන හඳුනාගැනීම, ජනකතාවක් සවන්දෙන්නාට ආමන්ත්‍රණය කරන ධර්මයකට හරවයි. ආරම්භයේ ඇති උභතෝකෝටිකය, අනුගමනය කරන පුරාණ කතාවෙන් කිසි විටෙකත් වියෝජිත නොවේ; අවසානයේ චරිත නම් කිරීම, සදාචාරය පහසු දුරකින් රැක ගැනීම කළ නොහැකි කරයි. එකතුව පුරා නැවත නැවතත් දිස්වන එකම රාමුව, ජාතකවලට ඒවායේ ස්ථිර ස්වරූපය ලබා දේ.

කතා, විහාරස්ථානයට බොහෝ ඔබ්බට ආදරයට ලක් විය. ක්‍රිස්තු පූර්ව 2 වැනි සියවස අග හා 1 වැනි සියවසේ, භාර්හුත් හා සාංචි හි මූර්ති, ශිලා ලිපි සහිත ශීර්ෂ සමඟ ජාතක දර්ශන පෙන්වයි. ඒවා, කතා කෙතරම් පුළුල් ලෙස ප්‍රසිද්ධ වී තිබුණේද යන්න පිළිබඳ මුල්ම සාක්ෂි අතර වේ.