ප්‍රතීත්‍යසමුත්පාදය

බෞද්ධ ධර්මයේ ගැඹුරු විශාලත්වය තුළ, ප්‍රතීත්‍යසමුත්පාදය යථාර්ථයේ ස්පන්දනය වන හදවත සේ සිටිමින්, සියලු දේවල අන්‍යොන්‍ය සම්බන්ධතාවය ප්‍රකාශ කරයි. 'හේතුඵල උත්පත්තිය' හෝ 'අන්‍යොන්‍ය හටගැනීම' ලෙස වඩාත් නිවැරදිව පරිවර්තනය කළ හැකි මෙම ධර්මය කියා සිටින්නේ, විශ්වයේ කිසිවක් හුදකලාව, ස්ථිරසාරව හෝ ස්වාධීන වස්තුවක් ලෙස පැවතිය නොහැකි බවයි. සෑම භෞතික ස්වරූපයක්, සුළු සිතුවිල්ලක් හා විශ්වීය සිදුවීමක් ද, එකට එකතු වූ අනන්ත හේතු හා ප්‍රත්‍යයන්ගේ සංධානයකි. අහසේ, සාගරයේ, සුළඟේ හා ගවනයේ උපකාරයකින් තොරව වලාකුළක් පැවතිය නොහැකි සේම, සෑම සංසිද්ධියක්ම පැවැත්මටම වෙනත් දේවල පැවැත්ම මත යැපේ.

තමන්ටම වඩාත් සන්තිකව අයත් යයි පෙනෙන ආත්මය ද මින් හැර නොවේ: පුද්ගලයකු සමන්විත වන ශරීරය, ඉන්ද්‍රියයන්, වේදනා, සංඛ්‍යා (ප්‍රත්‍යක්ෂණ) සහ විඤ්ඤාණය යන සියල්ල ම ස්වයං වශයෙන් හේතුඵලව හටගත් දේ වන අතර, ඉතිරි කොටස්වල අසංස්කාරික අයිතිකරුවකු ලෙස කිසිවක් වියෝජිතව නොසිටී. මජ්ජිම නිකායේ 28 වැනි සූත්‍රය වන මහාහත්ථිපදෝපම සූත්‍රයේ, මෙම ධර්මයේ ප්‍රධාන වැදගත්කම පිළිබඳ සාරාංශය මෙසේ සටහන් වී ඇත: ප්‍රතීත්‍යසමුත්පාදය දකින්නා ධර්මය දකියි, ධර්මය දකින්නා ප්‍රතීත්‍යසමුත්පාදය දකියි. මෙම සමානත්වය හුදෙක් වාග් විලාසයක් නොව; ප්‍රාරම්භ සම්ප්‍රදාය, ප්‍රතීත්‍යසමුත්පාදය බුදුන්ගේ ම බෝධියට සමාන දෙයක් ලෙස සලකන්නේ — එනම්, වෙනත් කිසිදු ධර්මයක් සම්පාදනය වීමට හෝ අන් අයට දේශනා කිරීමට පෙර, බෝධි වෘක්ෂය මුල දී උපන් ප්‍රඥාව ලෙසයි.

මානව පැවැත්මේ මට්ටමින් ගත් කල, ප්‍රතීත්‍යසමුත්පාදය දුක්ඛයේ ක්‍රියාකාරිත්වය හා මුක්තියට මාර්ගය ප්‍රකාශ කරයි. මෙම ධර්මතාව සංයුත්ත නිකායේ 12 වැනි සංයුත්තය වන නිදාන සංයුත්තයේ, ප්‍රතීත්‍යසමුත්පාදයේ අංග වන දොළොස් නිදානයන් තුළින් සිතියම්ගත කර ඇත: අවිද්‍යාව, සංස්කාර, විඤ්ඤාණය, නාම-රූප, සළායතන (ඉන්ද්‍රිය දොරටු හය), ස්පර්ශය, වේදනාව, තණ්හාව, උපාදානය, භවය, ජාතිය, සහ අවසානයේ ජරා-මරණය. සෑම අංගයක්ම නොබිඳුණු දාමයක් සේ, ඊළඟ අංගය සඳහා හේතුවක් වෙයි. නිදාන සංයුත්තයේ ම මූලධර්මය මෙසේ නිශ්චිතව දක්වා ඇත: මෙය පවතිත් එය ඇතිවෙයි; මෙය ඉපදෙත් එය ඉපදෙයි; මෙය නොපවතිත් එය ඇති නොවෙයි; මෙය නිරුද්ධ වෙත් එයද නිරුද්ධ වෙයි. මෙම ආකෘතිය යම් තනි හේතුඵල කතාවක් විස්තර කරනවාට වඩා, හේතුඵල සම්බන්ධතාවය ම පැහැදිලි කිරීම සඳහා අදහස් කර ඇත.

අපගේ අත්දැකීම් හා මනෝ තත්ත්වයන් නිරපේක්ෂ නොව හේතුඵලව සකස් වී ඇති බැවින්, දුක යනු වෙනස් කළ නොහැකි ඉරණමක් නොවන බව අප වටහා ගනිමු. අපගේ හේතුඵල පැවැත්මේ මූල හේතු තේරුම් ගැනීමෙන්, උපාදානයේ සහ ද්වේෂයේ ගැට ගැලවීමට අවශ්‍ය පැහැදිලි දැක්ම අප ලබා ගනිමු. නිදාන සංයුත්තය දේශනා කරන්නේ, දාමයේ ඕනෑම එක් අංගයක් – ප්‍රායෝගිකව බොහෝ විට තණ්හාව – බිඳ දැමීමෙන්, නැවත දුකට ගෙන යන සම්පූර්ණ අනුපරිපාටිය ම විරාම වන බවයි. අවිද්‍යාව හා සංස්කාර ගැඹුරු අතීතයේ රැඳී සිටින අතර, තණ්හාව සෑම වර්තමාන අත්දැකීම් මොහොතකම අළුතින් හටගන්නා බැවින්, එය සිහිකල්පනාවේ ක්ෂණික ග්‍රහණය තුළ ඇති බැවින්, බොහෝ වාග්භාෂ්‍ය සම්ප්‍රදායන් තණ්හාව මැදිහත්වීමට වඩාත් ප්‍රායෝගික ස්ථානය ලෙස හඳුනා ගනී.

මෙම ධර්මතාව අවසාන මධ්‍යම ප්‍රතිපදාව ලෙස ක්‍රියා කරමින්, සත්‍යවාදී සොයන්නා, ස්ථිර නොවෙනස් ආත්මයක් ඇතැයි විශ්වාස කරන සස්සතවාදයේ සහ ජීවිතයට අවසාන ප්‍රතිඵලයක් නැතැයි විශ්වාස කරන උච්ඡේදවාදයේ, යන අන්ත දෙකින් ම ඈතට යවයි. සියලු ධර්මයෝ (සංසිද්ධීන්) ස්වයං පැවැත්මකින් තොරව ශුන්‍ය බව හෙළිදරව් කිරීමෙන්, ප්‍රතීත්‍යසමුත්පාදය ශුන්‍යතාවේ ස්වභාවය කෙළින්ම පෙන්වා දෙයි. එහෙත් මෙම ශුන්‍යතාව බලාපොරොත්තු සුන්වීමේ හිස් බවක් නොව, සෑම ක්‍රියාවක්ම ඉදිරියට රැළි විහිදෙන, සම්බන්ධතාවේ පූර්ණත්වයකි.

ක්‍රිස්තු වර්ෂ දෙවන සියවසේ ප්‍රතිභානවන්ත මධ්‍යමික දාර්ශනිකයා වූ නාගාර්ජුන, පසුව තර්ක කළේ ශුන්‍යතාව සහ ප්‍රතීත්‍යසමුත්පාදය, නිවැරදිව වටහා ගත් කල, වෙනම ධර්ම දෙකක් නොව, දෘෂ්ටිකෝණ දෙකකින් විස්තර කරන එකම ප්‍රඥාව බවයි: යම් දෙයක් හේතුඵලව හටගැනීම යන්නම, ශුන්‍යතාව විසින් ප්‍රතික්ෂේප කරන ස්ථිර, ස්වාධීන ස්වභාවයක් එයට නොමැති බව අදහස් වේ. පසුකාලීන මහායාන සම්ප්‍රදාය මෙම අන්‍යොන්‍ය සම්බන්ධතාවට ඉතා විචිත්‍රවත් රූපයක් ලබා දුන්නේ අවතංසක සූත්‍රයේ ඉන්ද්‍ර ජාලයේ උපමාව තුළිනි — විශ්වය පුරා විහිදී ඇති අනන්ත ජාලයක්, සෑම ගැට පිටියකම දිලිසෙන මැණිකක් ඇති, එක් එක් මැණික ජාලයේ අනෙකුත් සියලු මැණික් එකවර පිළිබිඹු කරන, එකක් සැබවින් දැකීම සමස්තය දැකීම බවට පත් කරන.

දිනපතා ආධ්‍යාත්මික අභ්‍යාසයේදී, ප්‍රතීත්‍යසමුත්පාදය පිළිබඳ භාවනාව, කරුණාව, යහපත්කම හා සියලු ජීවීන් කෙරෙහි ගරුත්වය වැපිරීමට හේතු වේ. තමාගේ යහපැවැත්ම සෑම සත්වයෙකුගේ හා ස්වාභාවික මූලද්‍රව්‍යයක ම යහපැවැත්මට වියෝජනීය ලෙස බැඳී ඇති බව සැබවින් වටහා ගත් කල, හුදකලා ආත්මයක පැවැත්මේ මායාව දිය වී යයි. තම වචන, සිතුවිලි හා ක්‍රියා, හේතුඵල දාමයේ වඩාත් විශාල රෙදි පටක බැඳුණු නූල් ලෙස වටහා ගනී, එය තවම නූපන් තත්ත්වයන් කරා කර්ම විපාක ඉදිරියට රැගෙන යයි. මේ දෘෂ්ටියට අනුව, රළු වචනයක් කිසි විටෙකත් හුදෙකලා, සම්පූර්ණයෙන් වසා ඇති සිදුවීමක් නොවේ; එය එය ලැබෙන මනසේත් ලෝකයේත් ඉදිරියට පහළ වන ඕනෑම දෙයක් හැඩගන්වන තවත් එක් තත්ත්වයක් බවට පත් වේ. මේ හේතුවෙන්, ප්‍රතීත්‍යසමුත්පාදය දේශනා කරනු ලබන්නේ විශ්වය සකස් වී ඇති ආකාරය පිළිබඳ හුදු පාරභෞතික ප්‍රකාශයක් ලෙස පමණක් නොව, සදාචාරාත්මක අභ්‍යාසයට සෘජු පාදමක් ලෙස ද ය: කිසිවක් ස්වාධීනව හටනොගන්නා බැවින්, කිසිදු ක්‍රියාවක් කරන්නා තනිවම සීමා නොවේ.

ප්‍රතීත්‍යසමුත්පාදය හුදෙක් වියුක්ත පාරභෞතික න්‍යායක් නොව, මනුෂ්‍යයෙකු ලෝකයේ ජීවත් වන ආකාරය ම පරිවර්තනය කරන සජීවී අවබෝධයකි. එය අභ්‍යාසකරුට, සෑම මොහොතක්ම අනන්ත පූර්ව තත්ත්වයන්ගෙන් හටගන්නා බවත්, දැන් ගනු ලබන සෑම තීරණයක්ම ඉදිරියට පහළ වන දෙයට තවත් එක් තත්ත්වයක් ලෙස ආහාරයක් සපයන බවත්, හඳුනා ගැනීමට ආරාධනා කරයි. මෙය නිදාන සංයුත්තය අංගයෙන් අංගය විස්තර කරන එකම විනයගරුක අවධානයෙන් ම, වෑයම් කළ හැකි, වටහා ගත හැකි, අවසානයේ නිරුද්ධ කළ හැකි දාමයක් බව බුදුරජාණන් දේශනා කළ සේක. මේ ආකාරයෙන් වටහාගත් කල, මෙම ධර්මතාව, විධිවාදයක් හෝ බලාපොරොත්තු සුන්වීමක් ලබා නොදී, වගකීම ඒකාබද්ධ වූ බලාපොරොත්තුවක් ලබා දෙයි: සියල්ල තත්ත්වයන් මත පැවතෙන බැවින්, තත්ත්වයන් සැම විටම වෙනස් කළ හැකි බැවින්, කෙතරම් තදින් බැඳී ඇති ලෙස හැඟුනද, කිසිදු දුක් තත්ත්වයක් කිසි විටෙකත් අවසාන වචනය නොවේ.