दक्षिणेश्वर कालीमन्दिरं पञ्चवटी च

• •
  किमिदम्: श्रीभवतारिणी-मातुः (संसारतारिण्याः कालीमूर्तेः) परमं पावनं शक्तिपीठम्, यत्र नवरत्न-मुख्यमन्दिरं, द्वादश-शिव-मन्दिराणि, राधाकान्त-मन्दिरं च नदीतीरे शोभन्ते।
• •
  किमर्थं गम्यम्: भवभय-निवारणाय, अहङ्कार-नाशाय, पराभक्ति-प्राप्तये, श्रीरामकृष्ण-सारदादेव्योः साक्षात् तपोबलानुभूतये च।
• •
  कदा गम्यम्: आश्विनमासादारभ्य फाल्गुनमासं यावत् (अक्टूबर-मार्च) श्रेष्ठः कालः। प्रमुखोत्सवाः: कालीपूजा, प्रतिष्ठा-वर्षगाण्ठि-रूपा स्नानयात्रा, दुर्गापूजा, नवरात्रं च।
• •
  कुत्र: दक्षिणेश्वरम्, कोलकातानगरम्, पश्चिमवङ्गराज्यम् (भागीरथी-गङ्गायाः पूर्वतटे)।
• •
  कथं (दर्शनविधिः): गङ्गायां पावनस्नानं वा जलसेकं कृत्वा द्वादश-शिवमन्दिराणां राधाकान्तमन्दिरस्य च दर्शनं कुर्यात्। श्रीभवतारिणी-सम्मुखे रक्तजपाकुसुमानि, मिष्टान्नं, बिल्वपत्राणि च समर्पयेत्, शान्तभावेन प्रदक्षिणां कुर्यात्। ततः उत्तरां दिशं गत्वा पञ्चवटीं, श्रीरामकृष्ण-कक्षं, नहबतं च (सङ्गीतमीनारं, यत्र सारदादेवी निवसत्) पश्येत्।

दक्षिणेश्वर-कालीमन्दिरस्य प्रतिष्ठा भक्ति-संकल्पयोः पराकाष्ठा वर्तते। कालीभक्ता दानशीला च रानी-रासमणि-महोदया १८४७ तमे वर्षे चतुर्विंशति-नौकाभिः काशीतीर्थयात्रां सङ्कल्पितवती। परम्परानुसारं प्रस्थानपूर्वनिशायां जगदम्बा स्वप्ने प्रत्यक्षं दर्शनं दत्त्वा आदिदेश यत् काशीगमनं न आवश्यकम्; गङ्गातटे प्रतिमां संस्थाप्य नित्यपूजनं प्रवर्तयेत्, सा च तत्र साक्षात् स्थिता भूत्वा अर्चनं स्वीकरिष्यति।

एतेन दैवादेशेन रानी रासमणिः दक्षिणेश्वरग्रामे एकस्मात् आङ्ग्लात् प्रायः विंशति-एकर-परिमितां भूमिं क्रीतवती, या तदा 'साहेबान्-बगीचा' इति लोकप्रसिद्धा आसीत्। भूमेः एकः भागः कूर्मपृष्ठसदृशः, यं तन्त्रपरम्परा शक्तिपूजायै परमप्रशस्तं मन्यते। मन्दिरनिर्माणे अष्ट वर्षाणि व्यतीतानि। १८५५ तमस्य वर्षस्य मासि ज्येष्ठे (३१ मई) स्नानयात्रातिथौ कालीप्रतिमा प्रतिष्ठापिता, रामकुमार-चट्टोपाध्यायमहोदयश्च प्रधानपुजारीरूपेण नियुक्तः। मन्दिरं प्रथमं 'श्रीश्रीजगदीश्वरीमहाकाली' इति नामधेयं प्राप्तवत्, देवी च लोके भवतारिणी इति, अर्थात् भवसागरात् जीवान् तारयन्ती इति, ख्याता।

रामकुमारस्य कनिष्ठभ्राता गदाधरः, यः परं श्रीरामकृष्ण इति प्रसिद्धः अभवत्, स्वभ्रातृपुत्रेण हृदयेन सह तस्य साहाय्यार्थं समागतः। १८५६ तमे वर्षे रामकुमारस्य देहावसानानन्तरं श्रीरामकृष्णः प्रधानपुजारीपदं प्राप्तवान्। तस्य दृष्टौ पाषाणमयी प्रतिमा साक्षात् चिन्मयी जगज्जननी आसीत्, तस्य च गाढभक्त्या दक्षिणेश्वरं सर्वमार्गीयसाधकानां तीर्थं सम्पन्नम्।

दक्षिणेश्वरं श्रीरामकृष्णस्य श्रीसारदादेव्याः च जीवनस्य केन्द्रस्थानम्। बहुवर्षपर्यन्तं श्रीरामकृष्णः पञ्चवट्यां तत्समीपे च बहुविधाः साधनाः अनुष्ठितवान्, यासु अनेके गुरवः मार्गदर्शकाः आसन्:

1. 1.भैरवी ब्राह्मणी: अनया श्रीरामकृष्णाय चतुःषष्टि-परम्परागत-तन्त्रसाधनानां सिद्धिः कारिता।
2. 2.जटाधारी: परिव्राजकः वैष्णवसाधुः, येन सः बालराम-रामलला-भक्तौ दीक्षितः।
3. 3.तोतापुरी यतिः: अद्वैतवेदान्ताचार्येण संन्यासदीक्षा अद्वैतध्यानं च प्रदत्तम्; श्रीरामकृष्णः त्रिभिरेव दिनैः निर्विकल्पसमाधिम् अवाप।
4. 4.श्रीसारदादेवी: या नहबत्-मध्ये निवसन्ती, तस्याः मौनप्रार्थना-सेवामयं जीवनं भक्ताः पवित्रमातृस्वरूपेण सम्मानयन्ति।
5. 5.नरेन्द्रनाथ-दत्तः: यः परं स्वामी विवेकानन्दः अभवत्, युवावस्थायां दक्षिणेश्वरम् आगत्य श्रीरामकृष्णस्य प्रमुखशिष्यः सम्पन्नः।

मातुः भवतारिण्याः सम्मुखे स्थिताः तीर्थयात्रिणः कालीविषयकं पारम्परिकं ध्यानश्लोकं स्मरन्ति।

शिवोपरि आरूढा, महाभीषणा, घोरदंष्ट्रा, हसन्मुखी, चतुर्भुजा, खड्गं मुण्डं वरमुद्रां अभयमुद्रां च धारयन्ती, शिवा सा माता स्वसन्तानान् भयात् मुक्तान् करोति।