श्रीदुर्गाचालीसा
श्रीदुर्गाचालीसा नामकं स्तोत्रम्। अत्र देव्याः दुर्गायाः विविधरूपाणां महिमा वर्णितः।
पद्यानि
चालीसा (४० चौपद्यः)
भगवतः महिम्नः, बलस्य, कृपायाश्च संकीर्तनपराः चत्वारिंशत् चौपद्यः।
नमो नमो दुर्गे सुखकरिण्यै नमो नमो दुर्गे दुःखहरिण्यै।
श्लोकः 1
निराकारा ज्योतिस्तव त्रिलोकेषु प्रकाशते।
श्लोकः 2
चन्द्रः ललाटे महाविशालं मुखम् रक्तनेत्रे भ्रुकुटी विकराला।
श्लोकः 3
मातुः रूपम् अतिशयेन शोभते दर्शनात् जनाः अतिसुखं प्राप्नुवन्ति।
श्लोकः 4
त्वं संसारशक्तिं गृहीत्वा पालनार्थम् अन्नधनम् अददाः।
श्लोकः 5
अन्नपूर्णा भूत्वा जगत् पालयसि त्वमेव आदिसुन्दरी बाला।
श्लोकः 6
प्रलयकाले सर्वनाशिनी त्वं गौरी शिवशङ्करप्रिया।
श्लोकः 7
शिवयोगिनः तव गुणान् गायन्ति ब्रह्मविष्णू त्वां नित्यं ध्यायतः।
श्लोकः 8
सरस्वतीरूपं त्वं धारयसि सुबुद्धिं दत्त्वा ऋषिमुनीन् उद्धृतवती।
श्लोकः 9
नरसिंहरूपं धृतवती अम्ब प्रकटा भूता स्तम्भं विदार्य।
श्लोकः 10
रक्षां कृत्वा प्रह्लादम् अरक्षः हिरण्याक्षं स्वर्गं प्रेषितवती।
श्लोकः 11
लक्ष्मीरूपं धृत्वा जगति श्रीनारायणाङ्गे समाहिता।
श्लोकः 12
क्षीरसिन्धौ विलासं कुरुषे दयासिन्धो मनसः आशां देहि।
श्लोकः 13
हिङ्गलाजे त्वमेव भवानी महिमा अमिता न शक्यते वक्तुम्।
श्लोकः 14
मातङ्गी च धूमावती माता भुवनेश्वरी बगला सुखदात्री।
श्लोकः 15
श्रीभैरवतारा जगतारिणी छिन्नभाला भवदुःखनिवारिणी।
श्लोकः 16
केसरिवाहना शोभसे भवानी लाङ्गूलवीराः अग्रतः गच्छन्ति।
श्लोकः 17
करे कपालखड्गौ विराजतः दृष्ट्वा कालः भयात् धावति।
श्लोकः 18
शोभते अस्त्रं त्रिशूलं च यतः शत्रुहृदये शूलम् उत्तिष्ठति।
श्लोकः 19
नगरकोटे त्वमेव विराजसे त्रिलोकेषु डिण्डिमः वाद्यते।
श्लोकः 20
शुम्भनिशुम्भदानवौ त्वं मारितवती रक्तबीजशङ्खौ संहृतवती।
श्लोकः 21
महिषासुरः नृपः अतिअभिमानी यस्य पापभारात् पृथ्वी अकुला।
श्लोकः 22
करालकालिकारूपं धृत्वा सेनया सह तं संहृतवती।
श्लोकः 23
गाढः परीतः सन्तेषु यदा यदा सहाया भूता मातः त्वं तदा तदा।
श्लोकः 24
अमरपुरी च वासवलोकः तदा महिम्ना सर्वे अशोकाः भवन्ति।
श्लोकः 25
ज्वालायां ज्योतिस्तव त्वां सदा पूजयन्ति नरनार्यः।
श्लोकः 26
प्रेमभक्त्या यः यशः गायति दुःखदारिद्र्यौ निकटम् न आगच्छतः।
श्लोकः 27
ध्यायति त्वां यः नरः मनः समर्प्य जन्ममरणं तस्य नश्यति।
श्लोकः 28
योगिनः देवाः मुनयः पुकारन्ति योगः न भवति विना तव शक्तिम्।
श्लोकः 29
शङ्कराचार्यः तपः कृतवान् कामक्रोधौ जित्वा सर्वं गृहीतवान्।
श्लोकः 30
निशादिनं ध्यानं धारयति शङ्करः कदापि त्वां न स्मरति।
श्लोकः 31
शक्तिरूपस्य मर्म न प्राप्तवान् शक्तिः गता तदा मनः पश्चात्तापम् अकरोत्।
श्लोकः 32
शरणागतः भूत्वा कीर्तिम् अबख्यत् जय जय जय जगदम्ब भवानि।
श्लोकः 33
प्रसन्ना भूता आदिजगदम्बा शक्तिम् अददात् न विलम्बम् अकरोत्।
श्लोकः 34
मम मातः कष्टम् अतिघोरम् त्वां विना कः हरति मे दुःखम्।
श्लोकः 35
आशातृष्णे अतिपीडयतः मोहमदादयः सर्वे नाशयन्ति।
श्लोकः 36
शत्रून् नाशय महारानि एकचित्ता त्वां स्मरामि भवानि।
श्लोकः 37
कृपां कुरु हे मातः दयाला ऋद्धिसिद्धी दत्त्वा निहालय।
श्लोकः 38
यावत् जीवामि दयाफलं प्राप्नोमि तव यशः सदा श्रावयामि।
श्लोकः 39
श्रीदुर्गाचालीसाम् यः गायति सर्वसुखानि भुक्त्वा परमपदं प्राप्नोति।
श्लोकः 40
समापनदोहा
प्रभोः हृदये नित्यनिवासार्थं पावनप्रार्थना चालीसायाः समाप्तिश्च।
देवीदासः शरणं निजं ज्ञात्वा कृपां कुरु जगदम्ब भवानि।
श्लोकः दोहा
Worship Guidelines & Chanting Benefits (Phalashruti)
प्रतिदिनं अथवा शुभतिथौ
ब्राह्मे मुहूर्ते सन्ध्याकाले च
घृतदीपः, धूपः, शुद्धपुष्पं, जलं च
- मानसिकशान्तिः, आत्मोन्नतिः, मङ्गलमयवातावरणम्
पृष्ठभूमिः
इदं स्तोत्रं श्रीदुर्गाचालीसा इति प्रसिद्धम्। शाक्तपरम्परायाम् अन्तर्गतम् एतत् देवीदासेन रचितम् इति मन्यते। प्रातःकाले वा नवरात्रिपर्वणि भक्तैः पठ्यते। देवीं दुर्गां स्तुत्वा सुखदुःखनिवारणं कामयन्ते।
ज्ञातव्य-विशेषः
रचयिता
अन्तिमपद्ये (४०) 'देवीदास' इति नामोल्लेखात् अयं स्तोत्रग्रन्थः देवीदासेन रचितः। अस्य रचनाकालः सप्तदशशताब्दीतः पूर्वम् अनुमीयते, यतः अष्टादशशताब्द्यां प्रचलितः।
रचनाप्रकारः
'चालीसा' इति नाम्ना प्रसिद्धम् इदं स्तोत्रं चत्वारिंशत् पद्यैः (४०) युक्तम्। प्रत्येकं पद्यं द्विपदी (द्वे पङ्क्ती) रूपेण रचितम्, ब्रजभाषायाम् (हिन्दीभाषायाः उपभाषा) मूलतः लिखितम्।
दशमहाविद्याः
पद्येषु १५-१६ मातङ्गी, धूमावती, भुवनेश्वरी, बगला, भैरवी, तारा, छिन्नमस्ता इत्येताः दशमहाविद्यानाम् अन्तर्गताः शक्तयः स्तुताः। एताः तन्त्रपरम्परायां प्रमुखाः देव्यः।
शिवस्य शक्त्युपलब्धिः
पद्येषु २९-३४ शिवस्य (शङ्कराचार्यः इति नाम्ना) कथाम् आख्याति। शिवः तपसा कामक्रोधौ जित्वा शक्तिम् अवज्ञातवान्, पश्चात् शक्तिहीनः सन् पश्चात्तापं प्राप्तवान्। ततः शरणागतः सन् देव्याः स्तुतिं कृत्वा पुनः शक्तिं प्राप्तवान्।
प्रमुखदैत्यवधाः
पद्येषु २०-२३ शुम्भनिशुम्भौ, रक्तबीजः, महिषासुरः इत्येते दैत्याः वर्णिताः। विशेषतः रक्तबीजस्य प्रत्येकबिन्दुतः नवदैत्योत्पत्तिः, तं हन्तुं कालिकारूपेण देव्या रक्तपानम् इति कथा प्रसिद्धा।
शक्तिपीठोल्लेखः
पद्ये १३ हिङ्गलाजः (बलूचिस्थाने शक्तिपीठम्), पद्ये १९ नगरकोटः (हिमाचलप्रदेशे प्रसिद्धं देवीक्षेत्रम्) इति द्वे शक्तिपीठे उल्लिखिते। एतेषु स्थानेषु देवी स्वयं विराजते इति मान्यता।
Devi
हिन्दूधर्मःतः अधिकम्
सर्वं पश्यतसम्बद्धशिक्षाः
सैव शिक्षा, विविधपरम्परासु प्रतिध्वनिता