दुर्गा सप्तश्लोकी
देव्यै दुर्गायै सप्त श्लोकाः
दुर्गा सप्तश्लोकी एक लघुः सप्तश्लोकी स्तोत्रः अस्ति यः दुर्गादेव्यै, हिन्दुधर्मे दिव्यमात्रे, समर्पितः। अयं बृहत्तरस्य पवित्रग्रन्थस्य संक्षिप्तरूपः अस्ति तथा च तस्याः संरक्षणम्, आशीर्वादम्, कष्टनिवारणं च प्राप्तुं पठ्यते।
पद्यानि
इयं प्रथमा श्लोकी — या भगवती देवी महामाया स्वरूपा, सा ज्ञानिनामपि चेतांसि बलादाकृष्य मोहाय प्रयच्छति।
श्लोकः 1
द्वितीया श्लोकी — हे दुर्गे देवि, त्वं स्मृता सती अशेषप्राणिनां भीतिं हरसि; स्वस्थैः स्मृता त्वं शुभां मतिं ददासि। हे दारिद्र्यदुःखभयहारिणि, त्वत्तः अन्या का विद्यते? भवती सर्वोपकाराय सदा करुणाचित्ता।
श्लोकः 2
तृतीया श्लोकी — हे सर्वमङ्गलमाङ्गल्ये, शिवे, सर्वार्थसाधिके, शरण्ये, त्र्यम्बके, गौरि, नारायणि, तुभ्यं नमः।
श्लोकः 3
चतुर्थी श्लोकी — हे शरणागतदीनार्तपरित्राणपरायणे, सर्वार्तिहरे, देवि नारायणि, तुभ्यं नमः।
श्लोकः 4
पञ्चमी श्लोकी — हे सर्वस्वरूपे, सर्वेशे, सर्वशक्तिसमन्विते, देवि दुर्गे, भयेभ्यः नः त्राहि, तुभ्यं नमः।
श्लोकः 5
षष्ठी श्लोकी — हे देवि, त्वं तुष्टा सती अशेषान् रोगान् अपहंसि; रुष्टा तु सर्वान् अभीष्टान् कामान् अपहंसि। त्वामाश्रितानां नराणां विपत्तिः न भवति। त्वामाश्रिताः जनाः आश्रयदातृत्वं प्रयान्ति।
श्लोकः 6
सप्तमी श्लोकी — हे त्रैलोक्यस्याखिलेश्वरि, भवत्या सर्वबाधाप्रशमनं कर्तव्यम्। एवमेव अस्मद्वैरिविनाशनमपि भवत्या कार्यम्। इति प्रार्थना।
श्लोकः 7
Worship Guidelines & Chanting Benefits (Phalashruti)
प्रतिदिनं अथवा शुभतिथौ
ब्राह्मे मुहूर्ते सन्ध्याकाले च
घृतदीपः, धूपः, शुद्धपुष्पं, जलं च
- मानसिकशान्तिः, आत्मोन्नतिः, मङ्गलमयवातावरणम्
पृष्ठभूमिः
दुर्गा सप्तश्लोकी बृहत्तरस्य दुर्गा सप्तशती (देवी माहात्म्यम् अथवा चण्डी पाठः इति अपि ज्ञातः) इत्यस्य सप्तश्लोकी संक्षेपः अस्ति, यः शाक्तपरम्परायाः केन्द्रीयग्रन्थः। परम्परया भक्तैः प्रतिदिनं पठ्यते, विशेषतः नवरात्रि-नवरात्रेषु, संक्षिप्तरूपेण दुर्गादेव्याः महाकाली, महालक्ष्मी, महासरस्वती रूपेषु आशीर्वादम् आह्वातुम्। ग्रन्थः शिवपार्वत्योः संवादरूपेण रचितः, यत्र देवी कलियुगे (वर्तमाने अन्धकारसंघर्षयुगे) सफलतासंरक्षणयोः साधनरूपेण इमं स्तोत्रं प्रकटयति।
अस्य पाठस्य विषये
रचयिता: Maharishi Vedavyasa · Ancient Vedic Rishi · Traditional antiquity
Traditionally credited as the compiler of the four Vedas and the author of the Mahabharata (within which the Bhagavad Gita appears) and the Puranas — making him one of the most cited authorial figures in the entire Hindu canon, spanning philosophy, epic narrative, and devotional literature.
ज्ञातव्य-विशेषः
संक्षिप्तशक्तिस्थानम्
दुर्गा सप्तश्लोकी बृहत्तरस्य दुर्गा सप्तशती (७०० श्लोकाः) इत्यस्य सारः अस्ति, यः तस्य मूलशक्तिं केवलं सप्तसु श्लोकेषु संक्षिपत करोति। परम्परया कलियुगे (वर्तमाने कलहयुगे) शीघ्रफलप्राप्त्यर्थं पठ्यते, यत् अत्यन्तं प्रभावशाली सुलभं च आध्यात्मिकं साधनं मन्यते।
दिव्यसंवादः
अयं ग्रन्थः शिवपार्वत्योः संवादेन आरभ्यते। शिवः आधुनिकयुगे सफलताप्राप्त्यर्थं व्यावहारिकीं विधिं पृच्छति, पार्वती च परमदेवीरूपेण एतत् स्तोत्रं प्रकाश्य उत्तरं यच्छति, एतत् दिव्यदम्पत्योः साक्षादुपदेशरूपेण स्थापयति।
नाम्नः शक्तिः
द्वितीयः श्लोकः देव्याः रक्षणशक्तेः प्रसिद्धः घोषणाः। तत्रोक्तं यत् तस्याः 'दुर्गा' इति नाम्नः स्मरणमात्रेण सर्वेषां भूतानां भयं निवर्तते, सा च शान्तेभ्यः बुद्धिं यच्छति दारिद्र्यदुःखमोक्षं च प्रयच्छति। अयं श्लोकः 'स्मृतिः' इति भक्तेः बलवद्रूपस्य संकल्पनां स्पष्टीकर्तुं प्रायशः उद्ध्रियते।
रचनागुह्यम्
इदं स्तोत्रम् अनुष्टुप्छन्दसा रचितम्, यत् संस्कृतकाव्ये सर्वसाधारणं लययुक्तं च छन्दः, येन तत् धारणं गानं च सुकरम्। तस्य औपचारिकरचनायाम् ऋषिः (नारायणः), छन्दः, अधिदेवताः (महाकाली, महालक्ष्मी, महासरस्वती) इत्येषां घोषणा अन्तर्भवति, येन तत् पूर्णं बलवन्मन्त्ररूपेण निर्मीयते।
त्रिरूपा देवी
इदं स्तोत्रं स्पष्टतया देव्याः त्रिषु प्रमुखरूपेषु आवाहनं करोति: महाकाली (दुष्टानां भीषणसंहारिणी), महालक्ष्मी (धनसमृद्धिप्रदायिनी), महासरस्वती (बुद्धिज्ञानदेवी)। एषा त्रिमूर्तिः दिव्यस्त्रीशक्तेः पूर्णतां दर्शयति, या मानवीयानाम् आवश्यकतानां सर्वान् पक्षान् सम्बोधयति।
आश्रयस्य प्रतिज्ञा
अन्तिमाः श्लोकाः रक्षणार्थं बलवती प्रार्थना सन्ति, यत्र देवीं सर्वान् विघ्नान् शत्रूंश्च नाशयितुं प्रार्थयन्ते। स्तोत्रस्य समाप्तिपङ्क्तिः 'एवम् अस्माकं शत्रून् नाशय' इति साक्षात् बलवती च याचना, या भक्तिपरम्परायाः विश्वासं प्रतिबिम्बयति यत् देवी भक्तानां सक्रियः हस्तक्षेपकारी रक्षकः अस्ति।