તાટી ઉઘડા જ્ઞાનેશ્વરા — સંત મુક્તાબાઈ અભંગ

યોગીનું મન પવિત્ર હોય છે; તે સામાન્ય લોકોના અપરાધ સહન કરે છે. ક્રોધથી જગત અગ્નિ બન્યું છે—સંતો શીતળ જળ બને. કઠોર શબ્દો ફક્ત પીડા આપે છે; સંતોએ કોમળ ઉપદેશ આપવો. સમગ્ર વિશ્વ બ્રહ્માની એક દોરીથી બંધાયેલું છે—દ્વાર ખોલો, જ્ઞાનેશ્વર!

તેણે સુખસાગરમાં પોતાનું નિવાસ કર્યું છે—તેને ઊંચ-નીચ કંઈ નથી.

ભાઈ, તમે બીજા સાથે જેવું વર્તન કરશો, તેવું જ ઈશ્વર તમારી સાથે કરે છે.

આ તો નટનાટ્યની રમત છે, એક ક્ષણ પણ સ્થિર નથી.

એકમાંથી અનેક થયા—બધાંને વહાલથી સંભાળવા જોઈએ.

શુદ્ધ સાક્ષીભાવે સમજો—વેદો પણ ઓંકારના જ નામે બોલે છે.

કોઈ પોતાની શ્રેષ્ઠતાનું અભિમાન કરે, કોઈ અહંકારમાં ખોવાય—આ બધું છોડી શાંતિ ધારણ કરો. દ્વાર ખોલો, જ્ઞાનેશ્વર!

જેણે માત્ર નામ માટે ભગવા વસ્ત્ર પહેર્યા પણ અંદરથી કામનાનો દાસ છે, તેને સાધુ ન કહેવાય—તે જગતમાં ઉપહાસ જ પામે છે. દરેકે પોતાને શોધવું જોઈએ; વિવેક તે આત્મજ્ઞાન સાથે જ રહે છે. બધી આશા અને દંભ છોડો—દ્વાર ખોલો, જ્ઞાનેશ્વર!

તેને જ સાચો સંત જાણો જેના અંગે દયા-ક્ષમા છે. જેના મનને લોભ-અહંકાર સ્પર્શતો નથી—તેને જ સાચો વિરક્ત જાણો. તે આ લોક-પરલોકમાં સુખી છે, જેના મુખે શુદ્ધ જ્ઞાન છે. બધી મિથ્યા કલ્પનાઓ છોડો—દ્વાર ખોલો, જ્ઞાનેશ્વર!

થોડા જ સાચા સાધુ બને છે; બાકી બધા વ્યર્થ ભટકે છે. બ્રહ્મમાં પણ વિકારનું મૂળ ઊઠે છે—આ બધું માયાની બાળલીલા જેવું છે. માયા ન રહે ત્યારે, વિશ્વ જ બ્રહ્મ બનશે. આદિથી અંત સુધી આ સમજીને જ સંતો સુખી થાય છે. ચિંતા-ક્રોધ બધું છોડો—દ્વાર ખોલો, જ્ઞાનેશ્વર!

બ્રહ્મ જેવું છે તેવું જ રહે છે—અમારા માટે બધાં ભૂતો વડીલ છે.

પોતાનો જ હાથ પોતાને વાગે તો તેનો શોક ન કરવો.

જીભ પોતાના જ દાંતે કરડાય તો કોઈ ગુસ્સામાં દાંત તોડતું નથી.

મનને ખૂબ દુઃખ થાય છે, પણ આગળ અપાર જ્ઞાન છે.

લોખંડના ચણા ચાવવા પડે, ત્યારે જ બ્રહ્મપદ પર નાચી શકાય.

મનને વશ કરી તેનાથી પર જાઓ—દ્વાર ખોલો, જ્ઞાનેશ્વર!

પોતે સુખસાગર બનો, અને જગતને પોતાના બોધથી શાંત કરો. બોધમાં ક્યારેય અંતર ન આવવા દો—સાધુને પોતાનું-પરાયું નથી હોતું. દરેક જીવને પોતાનો જીવ સમજીને આપો; પછી ઈર્ષ્યાને સ્થાન નથી. તરવાનો ઉપાય ચિત્તમાં ધારણ કરો—દ્વાર ખોલો, જ્ઞાનેશ્વર!

અરે, ક્રોધ જશે ક્યાં—બધું જ પોતાનું જ છે. આ સમજવું જ ઉત્તમ જ્ઞાન—જન તે જ જનાર્દન. આ વ્રત ચરણે બાંધ્યું છે—કર્મથી તેને ખોટું ન કરવું. ક્રોધનો સમય આવે ત્યારે બધો યોગ નિષ્ફળ થાય છે. આવી મહાન દૃષ્ટિ ધારણ કરો—દ્વાર ખોલો, જ્ઞાનેશ્વર!

કલ્પિત ઉપાધિ છોડો—તે જ સાધુ માટે સાચી સમાધિ છે.

કોની સાથે વાદ કરવો, વાદથી દ્વૈતનો ખાડો જ ઊંડો થાય છે.

આગળ ન સમજાય તો શું—ઊડનારના પણ પગ નીચે જ આવે છે.

એક મન જ રમત રમે છે, બાપડાં પંચભૂત માત્ર પાસે ઊભાં રહે છે.

આ બધું ઈશ્વરનું જ કાર્ય છે—અહીં બીજા કોણે શું કર્યું છે?

ફરી શુદ્ધ માર્ગ ધારણ કરો—દ્વાર ખોલો, જ્ઞાનેશ્વર!

પર્વતની ગુફાઓનો શો ઉપયોગ, જ્યારે ક્રોધે પીઠ પુરાવી જ છે. એવો સંન્યાસી ન હોવો જોઈએ, જે પરમાર્થનો જ દ્વેષ કરે. ઘર પર્વત પર બાંધ્યું, પણ વિષયો માટે ઘેર ઘેર ભટકે. શું યોગધર્મ સાધ્યો, જો અંદર નિષ્કામતા જ નથી. હૃદયને ગંગાજળ જેવું શુદ્ધ કરો—દ્વાર ખોલો, જ્ઞાનેશ્વર!

જેનો ભાવ સંપૂર્ણ શુદ્ધ થયો, તેને ઈશ્વર દૂર નથી.

બધાં સાધનો તો હાથની કલા જ છે; આ મૂલ્ય હાટમાં મળતું નથી.

અરે, તમે પણ એવા જ બનો, બધું અનુમાનથી જ સમજી લો.

આ સદ્ગુરુનાથે જ કર્યું છે, જે રુક્મિણીના પ્રિય છે.

ત્યાં બીજું કોણ શીખવે—સાર શોધીને જાતે લઈ લો.

નાની અને પ્રેમાળ મુક્તાબાઈ કહે છે—તેમનો જીવ અને તેનું મૂલ્ય જ્યાં સદાથી હતાં ત્યાં જ છે.

તમે જાતે તરીને વિશ્વને તારો—દ્વાર ખોલો, જ્ઞાનેશ્વર!