સમુદ્ર મંથન

સમુદ્ર મંથનની આ કથા, બ્રહ્માંડીય સાગરનું મંથન, એક સંકટથી શરૂ થાય છે. દેવો અને અસુરો વચ્ચે અનંત યુદ્ધ ચાલ્યું હતું, અને બંને પક્ષો કોઈને કાયમી લાભ મળ્યા વિના થાકી ગયા હતા. ભાગવત પુરાણના આઠમા સ્કંધના છઠ્ઠાથી બારમા અધ્યાયોમાં સૌથી સંપૂર્ણ રીતે, અને વિષ્ણુ પુરાણના પહેલા ભાગ, નવમા અધ્યાયમાં ફરી નોંધાયેલી આ કથા જણાવે છે કે વિષ્ણુએ તેમનો થાક દૂર કરવાનો માર્ગ કેવી રીતે જોયો: અમરત્વનું અમૃત ક્ષીરસાગરના તળિયે છુપાયેલું હતું, પણ કોઈ એક પક્ષ એકલો એટલી ઊંડાઈ સુધી મંથન કરી શકે તેમ નહોતો.

વિષ્ણુએ અસ્થાયી સંધિનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો. દેવો અને અસુરો સાથે મળીને સાગરનું મંથન કરશે. મંથનથી સપાટી પર આવનારા જે પણ રત્નો હશે તેને તેઓ વહેંચી લેશે. અસુરો સહમત થયા, દરેક પક્ષ ગુપ્ત રીતે આશા રાખતો હતો કે અમૃત પ્રગટ થતાં તે પોતાના માટે તેને મેળવી લેશે. તેમણે મંથન-દંડ તરીકે મંદરાચલ પર્વત અને તેની આસપાસ વીંટાળેલી દોરી તરીકે મહાસર્પ વાસુકિને પસંદ કર્યા. દેવોએ વાસુકિની પૂંછડી પકડી, અસુરોએ તેનું મસ્તક પકડ્યું. સાથે મળીને ખેંચવાનું શરૂ કર્યું, પર્વતને સાગરના તળિયા સામે ફેરવતા. આધાર વિના, મંદર પોતાના જ ભારથી ડૂબવાના જોખમમાં હતો. ત્યારે વિષ્ણુ પોતે કૂર્મ રૂપે, એક વિશાળ કાચબા તરીકે, ઊતર્યા અને ત્યારપછી થયેલા સમગ્ર મંથન દરમિયાન પર્વતનો સંપૂર્ણ ભાર પોતાની પીઠ પર ઉઠાવ્યો.

સાગરની પહેલી ભેટ કોઈ ખજાનો નહોતી, પણ એક વિનાશ હતી: હલાહલ, એવું પ્રચંડ વિષ કે તેના ધુમાડાથી જ સર્વ લોક એકસાથે નાશ પામવાનો ભય હતો. દેવો અને અસુરો બંને તેનાથી ભયભીત થઈને પાછા હટી ગયા, અને વિષ પાણીની સપાટી પર ફેલાતાં મંથન જ અટકી ગયું. ત્યારે એકલા શિવ આગળ આવ્યા, વિષને પોતાની હથેળીઓમાં એકત્રિત કરીને, બ્રહ્માંડના બાકીના ભાગ સુધી પહોંચવા દીધા વિના, તેને સંપૂર્ણપણે ગળી ગયા. તેને પેટમાં જવા દેવાને બદલે કંઠમાં જ રોકી રાખ્યું, શરીરમાં વધુ આગળ જવાનો ઇનકાર કર્યો. વિષની અગ્નિએ તેમનો કંઠ કાયમ માટે નીલો કરી દીધો. આ કાર્યથી જ શિવને તેમના સૌથી સ્થાયી નામોમાંનું એક નીલકંઠ, “નીલા કંઠવાળા”, નામ મળ્યું; અન્ય સર્વ જીવોને બચાવવા માટે તેઓ એકલા કેટલું સહન કરવા તૈયાર હતા તેની દૃશ્ય નિશાની તરીકે એ નામ ત્યારથી ધારણ થતું આવ્યું છે.

વિષ નિયંત્રિત થયા પછી મંથન ફરી શરૂ થયું, અને સાગર પોતાના છુપાયેલા ચમત્કારો એક પછી એક બહાર કાઢવા લાગ્યો. પરંપરા ચૌદ રત્નો, ચતુર્દશ રત્નો, ક્રમશઃ ઉદભવ્યાં એમ ગણે છે:

દરેક રત્ન તેના સ્વભાવ અનુસાર સ્વીકારાયું: ઇન્દ્રે ઐરાવતને પોતાના વાહન તરીકે લીધો, વિષ્ણુએ કૌસ્તુભ મણિ સ્વીકાર્યો અને લક્ષ્મીને પોતાની શાશ્વત પત્ની બનાવ્યાં, અને બાકીનું અસુરો તથા દેવોએ તેમના સ્વભાવ અને ઇચ્છા અનુસાર પોતાની વચ્ચે વહેંચી લીધું.

અંતે ધન્વંતરિ અમૃતનો કળશ લઈને સાગરમાંથી પ્રગટ થયા, અને બંને પક્ષો તરત જ તેને મેળવવા આગળ વધ્યા. અસુર રાહુએ દેવોની વચ્ચે વેશ બદલીને બેસી ગયો અને સૂર્ય તથા ચંદ્રે આ છળ ઓળખીને વિષ્ણુને સાવધ કરે તે પહેલાં અમૃતનો એક ભાગ પી લીધો. અમૃત તેના કંઠમાંથી સંપૂર્ણપણે નીચે ઊતરે તે પહેલાં વિષ્ણુએ પોતાના ચક્રથી રાહુનું મસ્તક કાપી નાખ્યું. પણ રાહુએ જે ભાગ પહેલેથી ગળી લીધો હતો તે તેના કંઠ સુધી પહોંચી ચૂક્યો હતો; એ ભાગ એકલો જ તેના કપાયેલા મસ્તકને અમર બનાવવા પૂરતો હતો. હિંદુ પરંપરા માને છે કે રાહુનું મસ્તક, અને તેનાથી અલગ થયેલું શરીર કેતુ, આજે પણ બદલો લેવા માટે આકાશમાં સૂર્ય અને ચંદ્રનો પીછો કરે છે. આ વર્ણનમાં, સૂર્ય કે ચંદ્ર ગ્રહણ એ ક્ષણ છે જ્યારે તેમાંથી કોઈ એક આખરે પોતાના શિકારને પકડે છે — પ્રકાશ ફરી દેખાવા માટે લાગતા થોડા સમય પૂરતું જ સહી.

બાકી રહેલું અમૃત કાળજીપૂર્વક ફક્ત દેવોમાં જ વહેંચાયું, અસુરોને દરેક રત્ન મળ્યું પણ જે માટે તેઓ મંથનમાં જોડાયા હતા તે અમૃત ન મળ્યું. બંને પક્ષો વચ્ચે યુદ્ધ થોડા સમય પછી ફરી શરૂ થયું; પણ આ વખતે દેવો પાસે અમરત્વની તે બઢત હતી જે સુરક્ષિત કરવામાં અસુરોએ જ તેમને મદદ કરી હતી. સમુદ્ર મંથનની વિગતો પ્રદેશો અને ગ્રંથો પ્રમાણે જુદી પડે છે — કેટલાક જુદા રત્નોનાં નામ આપે છે, કેટલાક જુદા દેવોને જુદી ભૂમિકાઓ સોંપે છે — પણ હિંદુ પરંપરા કોઈ ફેરફાર વિના જાળવી રાખે છે તે મુખ્ય ક્રમ આ છે: જરૂરિયાતમાંથી જન્મેલું જોડાણ, તે વિષ સહન કરવા તૈયાર એકમાત્ર દેવ દ્વારા સહેવાયેલું વિષ, અને એકવાર જીત્યા પછી, ઊંડાણમાંથી તેને ઉપર લાવવા સાથે મળીને કામ કરનારા બે પક્ષો વચ્ચે ફરી ક્યારેય સમાન રીતે વહેંચી ન શકાય તેવું અમૃત.

સમુદ્ર મંથનને અજાયબીઓની યાદી કરતાં વધુ બનાવી રાખનારી બાબત જોડાણનો સ્વભાવ છે. તે વિશ્વાસથી નહીં, પણ જરૂરિયાતથી કરાયેલો સહયોગ હતો, જે ત્યાં સુધી જ ટક્યો જ્યાં સુધી બંને પક્ષોને એકબીજાની જરૂર હતી, અને વહેંચાયેલ ધ્યેય જીતાતાં જ તજી દેવાયો. હિંદુ પરંપરા આને કથાની ખામી તરીકે નહીં, પણ આવા જોડાણો ખરેખર કેવી રીતે કામ કરે છે તેના પ્રામાણિક વર્ણન તરીકે રજૂ કરે છે. એક જ સર્પને સાથે મળીને ખેંચતા હોવા છતાં દેવો અને અસુરો ક્યારેય પ્રતિસ્પર્ધી હોવાનું છોડતા નથી. એક પણ રત્ન બહાર આવ્યા પહેલાં બંને પક્ષોને લગભગ નષ્ટ કરી નાખનારું એ વિષ એ યાદ અપાવે છે કે જોખમ ઉઠાવવા યોગ્ય કોઈપણ મહાન ઉપક્રમ એવી કિંમત ચૂકવે છે જેની બંને પક્ષો પહેલેથી પૂરેપૂરી ગણતરી કરી શકતા નથી.