समुद्रमन्थनम्

समुद्रमन्थनस्य कथा—क्षीरसागरस्य वैश्वमन्थनम्—सङ्कटेन आरभ्यते। देवाः असुराः च अनन्तयुद्धचक्रे बद्धाः आसन्, उभयपक्षौ च श्रान्तौ। भगवान् विष्णुः दृष्टवान् यत् ते अमृतम् अर्हन्ति, किन्तु अमृतं क्षीरसागरस्य तले गुप्तम् आसीत्। न कोऽपि एकः एनत् आनेतुं शक्नोति, अतः विष्णुः अस्थायी सन्धिम् अकरोत्: देवाः असुराः च सहयोगेन सागरं मन्थिष्यन्ति, उत्थितानि च रत्नानि विभजिष्यन्ति। असुराः अमृतं स्वार्थं प्राप्तुम् आशया अनुमतिम् अददुः। ते मन्दरपर्वतं मन्थनदण्डं, महासर्पं वासुकिं च रज्जुं अचिन्वन्। देवाः वासुकेः पुच्छम् अधारयन्, असुराः शिरः अधारयन्, ते च अकर्षन् येन पर्वतः सागरे भ्रामितः। विष्णुः स्वयम् कूर्मरूपं धृत्वा पर्वतम् अधारयत् यथा न मज्जेत्। मन्थनं चिरकालम् अवर्तत, सागरः च गुप्तानि आश्चर्याणि उत्सृजति। प्रथमं हलाहलाख्यं भीषणं विषं उदगच्छत्। तत् इव घातकं यत् सकलं ब्रह्माण्डं नाशयेत्। देवाः असुराः च भीताः, किन्तु भगवान् शिवः रक्षणाय आगतः। सः विषं करतले संगृह्य गिलति, कण्ठे च धारयति, यः नीलः अभवत्। एतेन कारणेन शिवः नीलकण्ठः इति सामान्यतः उच्यते। विषात् अनन्तरं अनेकानि रत्नानि अनुक्रमेण प्रादुर्भूतानि। तेषु कामधेनुः (इच्छापूर्तिगौः), उच्चैःश्रवाः (दिव्याश्वः), ऐरावतः (हस्ती), लक्ष्मीः (भाग्यदेवी), चन्द्रः च समाविष्टाः। एतेषां प्रत्येकं स्वभावानुसारं देवैः असुरैः वा गृहीतम्। अन्ते ईप्सितं अमृतम् उद्भूतम्। असुरः राहुः तत्क्षणमेव देववेषं धृत्वा अमृतं पातुं प्रक्रान्तः, किन्तु सूर्यचन्द्रदेवौ तं ज्ञात्वा विष्णवे अवदताम्। विष्णुः स्वचक्रेण राहोः शिरः अच्छिनत्, किन्तु राहुः अमृतस्य आस्वादं प्राप्तवान् इति हेतोः तस्य शिरः अमरम् अभवत्। (इदं हिन्दूपरम्परायाम् सूर्यचन्द्रग्रहणव्याख्याने प्रयुज्यते: राहोः शिरः कदाचित् सूर्यं चन्द्रं वा गिलति।) अवशिष्टं अमृतं देवेषु सावधानेन विभक्तम्, असुराः च रिक्तहस्ताः अवशिष्टाः। परिणामः पुनर्युद्धम्, किन्तु अद्य देवाः अमरत्वलाभवन्तः। कथा सहकारं, त्यागं, अन्ते च दैविसुव्यवस्थायाः विजयं प्राधान्येन निर्दिशति। समुद्रमन्थनस्य आवृत्तयः देशग्रन्थभेदेन भिद्यन्ते—काश्चित् भिन्नरत्नानि वा देवानां भिन्नभूमिकाः प्राधान्येन निर्दिशन्ति—किन्तु मन्थनं, विषं, अमृतं च इत्येष मूलकथाभागः अधिकतमपरम्परासु स्थिरः वर्तते।