होली
रङ्गानां महोत्सवः, शुभस्य विजयः, वसन्तस्य आगमनम्
होल्याः जीवन्तम् उत्सवम् आविष्कुरुत, प्रह्लादहोलिकयोः पुरातनकथाम् अन्वेषयत, या होलिकादहनं तदनु रङ्गाणाम् आनन्दमयम् उत्सवं च प्रेरयति।
होली हिन्दुपरम्परायाम् अत्यन्तं जीवन्तः व्यापकतया च आचर्यमाणः पर्व अस्ति, यः वसन्तस्य आगमनं शुभस्य विजयम् अशुभस्य पराजयं च सूचयति। सामान्यतः मार्चमासे प्राप्नुवन् एषः उत्सवः शीतकालस्य अवसानं शस्यकालस्य च आरम्भं संयोजयति, समुदायान् आनन्दे नवीकरणे क्षमायां च सहभागिनः कुर्वन्। उत्सवः प्रधानतः द्वे अंशौ व्याप्नोति – होलिकादहनरात्र्या आरभ्य परेद्युः रङ्गचूर्णानां जलस्य च महता उल्लासेन क्षेपेण समाप्नोति। अस्य पर्वणः ऐतिहासिकाः आध्यात्मिकाः च मूलाः प्रह्लादस्य तस्य क्रूरस्य पितुः राज्ञः हिरण्यकशिपोः च कथया गाढं सम्बद्धाः। परम्परागतकथानुसारं राजा आज्ञापयत् यत् तस्य राज्ये सर्वे तमेव सर्वोच्चं पूजयेयुः। किन्तु तस्य बालः पुत्रः प्रह्लादः तु विष्णुदेवम् एव निष्ठया भजते स्म। पुत्रस्य अवज्ञया कुपितः राजा प्रह्लादस्य जीवनं नाशयितुं बहुवारं प्रयत्नं कृतवान्, किन्तु दैवीहस्तक्षेपेण प्रतिवारं बालः रक्षितः, अनेकेषां सङ्कटानां मध्ये अपि अहत् तिष्ठति स्म। अस्य कथायाः प्रसिद्धतमेषु प्रसङ्गेषु एकस्मिन् राजा स्वस्रम् होलिकाम् उपाययौ, यस्याः विशेषं वस्त्रम् आसीत् येन सा अग्नेः अभेद्या भवति स्म। होलिका बालम् प्रह्लादं प्रवञ्चयित्वा प्रज्वलितस्य अग्नेः मध्ये स्वया सह उपवेशयत्, चिन्तयन्ती यत् ज्वालाः केवलं तम् एव भस्मीकुर्युः। किन्तु अग्नौ प्रदीप्ते सति सहसा वायुवेगेन रक्षणीयं वस्त्रं होलिकायाः अपनीय प्रह्लादस्य गात्रे परिवेष्टितम्। होलिका स्वकुटिलाभिप्रायेण ज्वालासु मृता, प्रह्लादः तु सम्पूर्णतया अक्षतः उदगच्छत्। एतत् चमत्कारिकं वृत्तम् मुख्यपर्वणः पूर्वसन्ध्यायां होलिकादहनाख्यया विध्या अनुष्ठीयते। जनाः वृहत् अग्निकुण्डानां समीपे समेत्य गायन्ति, नृत्यन्ति, प्रार्थयन्ति च, यत् अहङ्कारस्य, नकारात्मकतायाः, दुष्टतायाः च विनाशस्य प्रतीकं भवति। अग्नेः प्रज्वालनं भौतिकं स्मारकम् अस्ति यत् धर्मः सत्यं च अन्ततः विजेष्यतः, यद्यपि विरोधिन्यः शक्तयः कियत् प्रबलाः दमनकाश्च भवेयुः। होलिकादहनरात्रेः प्रातःकाले रङ्गवाली होली इति प्रसिद्धः, वर्णमहोत्सवः इति वा आनन्दपूर्णः उत्सवः प्रारभ्यते। रथ्यासु, उद्यानेषु, अङ्गणेषु च जीवनं समुदेति, यतः सर्ववयोजनाः परस्परम् अनुधावन्ति, मुखेषु गुलाबी-पीत-हरित-नील-रङ्गान् लिम्पन्ति, जलेन च परस्परम् आर्द्रीकुर्वन्ति। पारम्परिकं सङ्गीतं, नृत्यं, विशेषमिष्टान्नानां विभाजनं च उत्सवस्य वातावरणं सम्पूर्णं करोति। केवलं मनोरञ्जनात् अतिरिक्तम् एषः दिवसः भग्नसम्बन्धानां सुधाराय, पुरातनवैमनस्यानां क्षमायै, वसन्ते पूर्णतया आगते सति प्रकृतेः जीवन्तनूतनत्वस्य स्वागताय च आचर्यते।
ज्ञातव्य-विशेषः
उत्पत्तिः
प्रह्लादहोलिकयोः कथायाम् आधारितम्। हिरण्यकशिपुः पुत्रं प्रह्लादं विष्णुभक्त्या हन्तुम् अनेकप्रयत्नान् अकरोत्। होलिका नाम्नी स्वसा अग्न्यभेद्यवस्त्रेण तम् अग्नौ नेतुं प्रयुक्ता, किन्तु वस्त्रं प्रह्लादं रक्षित्वा होलिका दग्धा।
द्विभागयुक्तः उत्सवः
होली मुख्यतः द्वौ अंशौ समाविशति – होलिकादहनं रात्रौ, ततः परेद्युः रङ्गवाली होली। होलिकादहने वृहदग्निं प्रज्वाल्य दुष्टतायाः नाशः प्रतीकतया दर्श्यते। रङ्गवालीहोल्यां रङ्गचूर्णैः जलैश्च क्रीडा भवति।
होलिकादहनस्य प्रतीकम्
अग्निकुण्डं दुरहङ्कारस्य, नकारात्मकतायाः, दुष्टतायाश्च नाशस्य प्रतीकम्। प्रज्वालनेन धर्मः सत्यं च अन्ततः विजेष्यतः इति संदेशः प्रेष्यते। एतत् भौतिकं स्मारकम् अस्ति यत् विरोधिन्यः शक्तयः अपि पराजिताः भवेयुः।
रङ्गवालीहोल्याः प्रयोजनम्
एषः दिवसः केवलं रङ्गक्रीडायै न, अपि तु भग्नसम्बन्धानां सुधाराय, पुरातनवैमनस्यानां क्षमायै च। सर्वे जनाः एकस्मिन् आनन्दे सम्मिलिताः भूत्वा परस्परं सम्मानयन्ति। मिष्टान्नविभाजनं, सङ्गीतनृत्यं च उत्सवं पूर्णयति।
वसन्तागमनम्
होली वसन्तस्य आगमनं, शीतकालस्य अवसानं च सूचयति। शस्यकालस्य आरम्भः, प्रकृतेः नूतनत्वस्य स्वागतं च अत्र अन्तर्भवति। एषः पर्वः समुदायस्य नवीकरणकाले, आनन्दे च सहभागितां करोति।
Vishnu
हिन्दूधर्मःतः अधिकम्
सम्बद्धशिक्षाः
सैव शिक्षा, विविधपरम्परासु प्रतिध्वनिता