कृष्णस्य जन्मः कारागारात् पलायनरात्रिपर्यन्तम्
अस्मिन् लेखे देवकीवसुदेवयोः कृष्णजन्मनः पारम्परिकी कथा वर्ण्यते। तयोः कंसेन नृपेण बन्धनम्, देवक्याः अष्टमपुत्रेण कंसस्य वधभविष्यवाणी, जन्माष्टम्यां रात्रौ गोकुलग्रामं प्रति कृष्णस्य आश्चर्यमयः पलायनश्च वर्णितः।
पुरा मथुरानगरे कंसनामा दुष्टो राजा आसीत्। सः क्रूरः अत्याचारी चासीत्, प्रजाः तं बिभ्युः। कंसस्य देवकीनाम्नी भगिनी आसीत्, या वसुदेवनाम्ना कुलीनेन सह परिणीता। देवक्याः विवाहदिने कंसे रथं चालयति सति, आकाशवाणी भविष्यवाणी अकरोत्। सा अवदत्—देवक्याः अष्टमः पुत्रः कंसं हनिष्यति। भीतः क्रुद्धश्च कंसः तत्कालं स्वभगिनीं भगिनीपतिं च निगृह्य कारागारे अक्षिणोत्, लोहशृङ्खलैः बद्ध्वा, देवक्याः प्रतिगर्भं हन्तुं प्रतिज्ञातवान्। गतेषु वर्षेषु देवकी षड् बालान् अजीजनत्। प्रतिवारं जाते बाले कंसः कारागारम् आगत्य बालं गृहीत्वा निर्दयम् उपलपीठे पातयति स्म, यावत् स म्रियते। देवकीवसुदेवयोः शोकः अमितः, परं राजरक्षकाणां शक्तेः विरुद्धं किमपि कर्तुं न शक्तौ। तथापि भविष्यवाणी कंसस्य हृदये जीवति स्म—स जानाति स्म अष्टम एव पुत्रः वास्तविकः भयम्। यदा देवकी सप्तमं गर्भं धृतवती, तदा देवाः ज्ञातवन्तः यत् अयमपि बालः जोखिमे अस्ति। प्रायेण कथायाम्, योगमाया नाम्नी देवी भगवदशक्तिः वा भ्रूणं देवक्याः गर्भात् रोहिणीनाम्न्याः यमुनापारगोकुलग्रामवासिन्याः गर्भं प्रति स्थानान्तरितवती। सः बालः बलरामः सुरक्षितः जातः, कृष्णस्य ज्येष्ठः भ्राता। परं कारागाररक्षकाः देवकीं गर्भस्रावं प्राप्तवतीति मत्वा, कंसः सप्तमं भयं गतमिति अमन्यत। ततः अष्टमगर्भः। तस्य समये प्राप्ते, कारागारः अन्धकारः प्रचण्डवर्षश्च अभवत्। रक्षकाः गाढनिद्रां गताः, वसुदेवदेवक्योः लोहशृङ्खलाः स्वयमेव शिथिलाः अभवन्। मध्यरात्रौ, श्रावणमासस्य कृष्णपक्षे अष्टम्यां तिथौ, देवकी पुत्रम् अजीजनत्—कृष्णम्, यः दिव्यावतारः। कारागारं दीप्त्या पूर्णम् अभवत्, दम्पती हर्षशोकौ च अनुभूतवन्तौ, जानन्तौ कंसः शीघ्रं बालं हनिष्यति। तदा दिव्यवाणी वसुदेवम् आदिशत्—‘एनं बालं गोकुलम्, नन्दयशोदयोः गृहं नय। तत्र बालं विसृज्य, तयोः नवजातां कन्याम् आनय।’ कारागारद्वाराणि स्वयमेव उद्घाटितानि, रक्षकाः अचेतनाः स्थिताः। वसुदेवः कृष्णं वेणौ निधाय, यत्नेन उत्थाप्य, वर्षान्धकाररात्रौ निर्गतः। यमुना नदी पूर्णा प्रचण्डा च आसीत्, परं वसुदेवे जलं प्रविष्टे सति, नदी विभक्ता, मार्गं दत्तवती। सः चलन् शेषनाम्नः सर्पस्य फणा वर्षात् कृष्णरक्षणाय वेणुम् आच्छादयत्। वसुदेवः सुरक्षितः यमुनाम् उत्तीर्य गोकुले नन्दगोपस्य गृहम् प्राप्तवान्। तत्र यशोदां नवजातकन्यया सह शयानाम् दृष्टवान्। सः कोमलतया बालान् विनिमय्य, कृष्णं यशोदायाः बाहौ स्थापितवान्, कन्यां कारागारम् आनीतवान्। सः प्रत्यागच्छत् यदा रक्षकाः जागरिताः। कारागारद्वाराणि पुनः रुद्धानि, शृङ्खलाः यथापूर्वं बद्धाः। यदा कंसः अष्टमजन्म श्रुत्वा कारागारम् आगत्य कन्याम् अग्रहीत्, परं ताम् भूमौ पातयितुं प्रयतमानः, सा हस्तात् स्खलित्वा आकाशम् उद्गता, दिव्यदेवी रूपेण परिणता। सा हसित्वा अवदत्—‘हे मूर्ख, यः त्वां हनिष्यति सः जातः सुरक्षितश्च। तव मृत्युः निश्चितः।’ ततः सा अन्तर्धाना। प्रायेण सा योगमाया दुर्गा वा इति प्रसिद्धा। कंसः भयेन पूर्णः, परं किमपि कर्तुं न शक्तः। गोकुले तु कृष्णः नन्दयशोदयोः प्रियपुत्रः भूत्वा वर्धितः, स्वजन्मराज्यं न जानन्, तथापि भविष्यवाणी पूरयितुं निश्चितः।
ज्ञातव्य-विशेषः
भविष्यवाणी
कंसस्य भगिन्या देवक्याः विवाहदिने आकाशवाणी अभवत्—देवक्याः अष्टमः पुत्रः कंसं हनिष्यति इति। अतः भीतः कंसः देवकीवसुदेवौ कारागारे निगृह्य, प्रतिगर्भं हन्तुं प्रतिज्ञातवान्।
सप्तमगर्भस्थानान्तरणम्
देवक्याः सप्तमगर्भे रक्षार्थं देवी योगमाया भ्रूणं देवकीतः गोकुले रोहिण्याः गर्भं प्रति स्थानान्तरितवती। स एव बालः बलरामः अभवत्, कृष्णस्य ज्येष्ठः भ्राता।
अष्टमपुत्रजन्म
श्रावणमासस्य कृष्णपक्षे अष्टम्यां मध्यरात्रौ कारागारे दिव्यप्रकाशः अभवत्। वसुदेवदेवक्योः शृङ्खलाः स्वयमेव शिथिलाः, द्वाराणि उद्घाटितानि, रक्षकाः निद्रिताः—एतत् सर्वं कृष्णजन्मनः चमत्कारः।
यमुनापारगमनम्
वसुदेवः कृष्णं वेणौ निधाय प्रचण्डवर्षायां रात्रौ यमुनाम् उद्दिश्य निर्गतः। नदी पूर्णा सती अपि वसुदेवे जलं प्रविष्टे सति विभक्ता मार्गं दत्तवती। शेषनागः फणया वेणुम् आच्छाद्य वर्षात् कृष्णम् अरक्षत्।
योगमायाप्रकटनम्
वसुदेवः कृष्णं गोकुले नन्दयशोदयोः गृहे निधाय, तयोः नवजातां कन्याम् आनीय कारागारे स्थापितवान्। यदा कंसः ताम् पातयितुं प्रयतते स्म, सा दिव्यदेवीरूपेण आकाशम् उद्गता—‘यः त्वां हनिष्यति सः जातः सुरक्षितः’ इति उक्त्वा अन्तर्धाना।
Krishna
हिन्दूधर्मःतः अधिकम्
सम्बद्धशिक्षाः
सैव शिक्षा, विविधपरम्परासु प्रतिध्वनिता