व्रज-चतुरशीति-क्रोश-यात्रा

• •
  किमिदम्: व्रजमण्डलस्य चतुरशीतिक्रोशपरिमितस्य (प्रायः सार्धद्विशत-त्रिशतकिमी, गणनाभेदेन) पावनक्षेत्रस्य परमोत्कृष्टा पादपरिक्रमा, यत्र मथुरा, वृन्दावनं, गोवर्धनः, राधाकुण्डं, वर्षभानुपुरं (बरसाना), नन्दग्रामः, गोकुलं च समाविष्टाः सन्ति।
• •
  यात्राफलम्: भक्ताः श्रीराधाकृष्णयोः प्रति प्रेमभावस्य वृद्ध्यर्थं समागच्छन्ति। व्रजपरम्परा मन्यते यत् इयं परिक्रमा एकस्मिन् यात्रायां बहूनां तीर्थानां पुण्यं सङ्गृह्णाति, व्रजभूमौ च प्रत्येकं पदक्षेपः पूजैव भवति।
• •
  कदा गन्तव्यम्: कार्तिकमासः (अक्टूबर-नवम्बरयोः) तथा भाद्रपदमासः (जन्माष्टमी-राधाष्टमीकालः) विशेषतः प्रियः। यात्रिणः पुरुषोत्तममासे (अधिकमासे) अपि परिक्रमां कुर्वन्ति, यः सौरचान्द्रमासयोः साम्यार्थं प्रायः त्रिवर्षे एकवारम् अन्तर्वेशितः भवति।
• •
  कुत्र: उत्तरप्रदेशराज्ये मथुरानगरस्य परिक्षेत्रे, राजस्थान-हरियाणाराज्ययोः च प्रविशत्। सामान्यप्रारम्भस्थाने मथुरा वृन्दावनं च।
• •
  विधिः नियमाश्च:
• •
  स्वास्थ्यानुसारं पादत्राणरहितः अथवा सरलपादत्राणेन परिक्रामेत्, मुखे च राधाकृष्णयोः पावननामानि धारयेत्।
• •
  सात्त्विकं शुद्धं आहारविहारं पालयेत्, सत्यं वदेत्, मद्यादिनिषिद्धद्रव्यानि वर्जयेत्।
• •
  मानसीगङ्गा-राधाकुण्डादिषु पावनकुण्डेषु स्नानं कृत्वा दर्शनं कुर्यात्।
• •
  व्रजरजः ललाटे स्पृशेत्, गोसेवां कुर्यात्, विनयेन च चलेत्।

व्रजमण्डलं सा भूमिः यत्र भगवान् श्रीकृष्णः बाल्यं यौवनं च यापितवान्। मथुरायां तस्य जन्म, गोकुल-नन्दग्रामयोः बाल्यलीला, गोवर्धनगिरेः धारणं, वृन्दावने रासलीला च भागवतपुराणस्य दशमस्कन्धे वर्णितानि। इयं भूमिः स्वयं कृष्णस्य दिव्यधामतुल्या पावना मन्यते।

भागवतपुराणे (१०।१४।३२) ब्रह्मणा कृतायां कृष्णस्तुतौ व्रजवासिनः परमभाग्यशालिनः इति प्रशंसिताः, यतः तेषां प्रियसखा सः एव नित्यः पूर्णानन्दब्रह्म। उद्धवः, कृष्णस्य दूतः, भागवतपुराणे (१०।४७।६१) वृन्दावने तृणरूपेण जन्म कामयते, यथा गोपीनां चरणरजः तस्मिन् पतेत्। एतादृशैः श्लोकैः प्रेरितः व्रजरजः, व्रजधूलिः, प्रत्येकेन यात्रिकेण सम्मान्यते।

वराहपुराणं पद्मपुराणं च मथुरां तत्परिक्षेत्रं च प्रशंसति। वर्तमानस्वरूपा व्रजयात्रा षोडशशताब्दे वैष्णवसम्प्रदायानां साधुभिः औपचारिकरूपेण स्थापिता, येन मार्गाः विश्रामस्थानानि अनुष्ठानानि च निश्चितानि।

व्रजपरम्परा मन्यते यत् प्रमुखतीर्थानि सर्वाणि व्रजमण्डले एव निहितानि सन्ति। अतः यः यात्री सम्पूर्णां परिक्रमां करोति, सः कृष्णलीलाभूमौ तिष्ठन्नेव बहूनां पुण्यतीर्थानां आशीर्वादं लभते इति मन्यते।

व्रजयात्रा षोडशशताब्दे वैष्णवसम्प्रदायानां साधुभिः स्थापिता। अनेकैः महागुरुभिः इयं यात्रा आकारं प्राप्तवती:

• •
  श्रीवल्लभाचार्यः: पुष्टिमार्गस्य, कृष्णभक्तिकेन्द्रितस्य कृपामार्गस्य, संस्थापकः। व्रजे तस्य भ्रमणं स्मर्यते, परम्परा च तेन सम्बद्धानि चतुरशीतिः भागवतप्रवचनासनानि (बैठकाः) गणयति।
• •
  चैतन्यमहाप्रभुः सन् १५१५ तमे वर्षे व्रजम् आगतवान्। वृन्दावनस्य षड्गोस्वामिनः— रूपः, सनातनः, रघुनाथदासः, रघुनाथभट्टः, जीवः, गोपालभट्टः च— पश्चात् मन्दिराणि स्थापयित्वा भक्तिग्रन्थान् रचितवन्तः।
• •
  स्वामी हरिदासः निधिवनं सङ्गीतेन पूरितवान्, सूरदासः च कृष्णशैशवविषयकं गीतं रचितवान्, यत् अद्यापि गीयते।
• •
  मीराबाई स्वजीवनस्य भागं व्रजे यापितवती, निम्बार्कसम्प्रदायः च, हरिव्यासदेवाचार्यं अन्तर्भावयन्, दीर्घकालात् व्रजरजः आदरेण धारयति।

इदं श्लोकं, भागवतपुराणस्य (१०।१४।३२) ब्रह्मकृतकृष्णस्तुतिं, यात्रिणः व्रजे प्रायः स्मरन्ति।

अहो! कियत् भाग्यं नन्दस्य, गोपानां, व्रजवासिनां च, येषां प्रियसखा सः परमानन्दस्वरूपः पूर्णः सनातनः ब्रह्मभूतः कृष्णः एव।