श्रीकृष्णजन्माष्टमी

अयं षोडशाक्षरः महामन्त्रः भगवतः श्रीकृष्णस्य नामजपार्थं प्रसिद्धः। अस्य नित्यजपेन भक्तिः वर्धते, मनः शुद्ध्यति, च मोक्षप्राप्तिः भवति।

एषः भजनः भगवतः जगदीशस्य (विष्णोः) स्तुतिः अस्ति। भक्ताः एनं गायन्ति येन तेषां दुःखं नश्यति सुखं च लभ्यते।

अयं दोहः गुरोः महत्त्वं शिक्षयति यत् गुरुः शिष्याय परमेश्वरदर्शनार्थं मार्गं दर्शयति। गुरोः अनुग्रहं विना ईश्वरप्राप्तिः दुर्लभा इति भावः।

अष्टभिः श्लोकैः रचितम् इदं स्तोत्रं भगवतः श्रीकृष्णस्य सर्वेषाम् अङ्गव्यापारगुणानां माधुर्यं वर्णयति। प्रतिश्लोकम् 'मधुराधिपतेः अखिलं मधुरम्' इति पादेन सर्वं मधुरत्वेन उद्घोषयति।

इयं स्तुतिः गौडीयवैष्णवसम्प्रदाये प्रचलिता एका प्रार्थना। अस्यां गुरोः, श्रीकृष्णचैतन्यस्य, श्रीराधायाः, श्रीकृष्णस्य, वैष्णवानां च वन्दना क्रियते।

इदं पारम्परिकं हिन्दुस्तोत्रम् (आरती) भगवतः कृष्णस्य स्तुतये गीयते, यत्र तस्य दिव्यसौन्दर्यम्, मोहनवेणुगानम्, वृन्दावनस्य पवित्रभूमौ तस्य प्रियसान्निध्यं च वर्ण्यते। इदं दीपस्य भक्तेः आनन्ददायकं नैवेद्यम्, कृष्णं प्रियगोपालं भक्तशोकहर्तारं च आचक्षाणम्।

इदं भगवतो विष्णुः, विशेषतः कृष्णस्य रामस्य च रूपेण, दिव्यनामगुणानां कीर्तनेन आराधकानां अष्टभक्तीत्य्मकानां श्लोकानां सङ्ग्रहः अस्ति। एतत् प्रायः आशीर्वादस्य, संरक्षणस्य, ईश्वरस्य समीपतायाः च प्राप्तये जप्यते।

इदं शिक्षाष्टकं नाम अष्टश्लोकी स्तोत्रम्। अत्र श्रीकृष्णस्य नामसङ्कीर्तनस्य महिमा वर्णितः, भक्त्या नामग्रहणं कर्तुं शिक्षा दत्ता।

इदं स्तोत्रं भगवतः श्रीविष्णोः द्वादश पवित्रनामानि स्तौति। एतानि नामानि श्रीरामश्रीकृष्णयोः अपि अन्तर्भवन्ति, अतः भक्ताः एतत् स्तोत्रं श्रद्धया पठन्ति।

इयं कृष्णचालीसा चत्वारिंशत् पद्यैः युक्ता स्तुतिः। अत्र श्रीकृष्णस्य बाललीलाः, पराक्रमाः, उपदेशाः च वर्णिताः।

अष्टभिः श्लोकैः रचितं स्तोत्रम् इदम् । अत्र भगवतः दामोदरस्य बाललीलाः वर्णिताः।

श्रीनिवासाचार्यविरचितं वृन्दावनस्थषड्गोस्वामिनां पावनमहिमानं वर्णयद् अष्टकम्।

इदं सरलं कीर्तनं श्रीकृष्णस्य गोविन्दगोपालराधारमणनामधेयानि पुनरुक्त्या उच्चारयति। भक्त्या मनः समाधातुं भगवतः स्मरणं कर्तुं च प्रयुज्यते।

इदं श्रीश्यामबाबायाः स्तुतिपरं भक्तिगीतम् (आरती) अस्ति, यः कृष्णभगवतः प्रियतमो रूपः। अस्मिन् तस्य दिव्यं रूपम्, तस्मै कृतानि नैवेद्यानि, भक्तानां हर्षश्च वर्णितः, तस्य कृपां रक्षणं च प्रार्थयति।

इयं अष्टकस्वरूपा भक्तिस्तोत्रात्मिका रचना विष्णोः बहूनि पवित्रनामानि सम्बोधयति, सर्वेषां दुःखानां निवारणाय च प्रार्थयते। अस्य स्तोत्रस्य पाठेन सांसारिकಾಸक्तानां जन्ममृत्युचक्रस्य च मुक्तिः प्राप्यते इति विश्वस्यते।

अच्युताष्टकं नाम अष्टभिः श्लोकैः रचितं भक्तिकाव्यं यत् भगवतः विष्णोः नाम 'अच्युत' इत्यस्य कीर्तनस्य शक्तिं स्तौति। एतद् आख्याति यत् एतन्नाम्नः उच्चारणेन भक्ताः पापेभ्यः मुच्यन्ते, आपद्भ्यः च रक्ष्यन्ते, द्रौपदीगजेन्द्रकथाभ्यां उदाहरणं नीयते।

इदं भक्तिकाव्यं श्रीकृष्णस्य तत्सम्बद्धानां सर्वेषामपि मधुरत्वं आनन्देन घोषयति। एतत् पाठकं दिव्यप्रेमाश्चर्यभावनाभिः परिपूरयितुं अभिकल्पितम्।

इदं बङ्केबिहारिणः कृते प्रेमस्तुतिगीतम् (आरतिः) । अत्र भक्तः कृष्णस्य सौन्दर्यं दिव्यस्वरूपं च वर्णयन् तस्मै पूर्णं समर्पणं प्रदर्शयति, दीपनैवेद्यगीतं च समर्पयति।

अयम् अद्वैताचार्यस्य गौरिया-वैष्णव-सम्प्रदायस्य प्रमुखस्य स्तुतये सार्वभौम-भट्टाचार्येण विरचितः अष्टश्लोकात्मकः स्तोत्रः अस्ति। अत्र चैतन्यमहाप्रभुम् आहूतुं तस्य भूमिका दिव्या च प्रकृतिः वर्णिता अस्ति।

इदं भक्तिगीतम् (आरती) राधायाः, कृष्णप्रियायाः, प्रशंसायाम् गीयते, यत् तस्या अद्भुतसौन्दर्यम्, आध्यात्मिकज्ञानप्रेमोद्बोधनशक्तिम्, तथा जगतः दुःखनिवारिणीं करुणामयीं दिव्यमातरं च वर्णयति।

श्री श्याम चालीसा एक भक्तिपूर्ण स्तोत्रम् अस्ति यत् खाटू श्यामम् (कलियुगस्य अवतारम्) उद्दिश्य रचितम्। अस्य पाठेन भक्ताः सुखसम्पत्तिं रोगनिवारणं च प्राप्नुवन्ति।

इदं स्तोत्रं श्रीअद्वैताचार्यस्य चरणारविन्दयोः ध्यानं प्रार्थनां च कुर्वत् भक्तेः महत्त्वं बोधयति। अष्टभिः श्लोकैः रचितम् एतत् अद्वैताष्टकं नामकं गीतम्।

इदं सरलं पुनरुक्तभजनम् यत्र भगवान् सर्वनामरूपातीतः परमसत्यत्वेन स्तूयते, तं रामं (परब्रह्म) श्यामं (राधावल्लभं कृष्णम्) च आह्वयति। अस्य पुनरुक्तिः 'जग में साचो तेरो नाम' इति — 'भुवने तव नामैव सत्यम्' इति अर्थं बोधयति, यद् भगवान् एव परिवर्तनशीले जगते एको नित्यः सत्यः इति द्योतयति।

इदं स्तोत्रसङ्कलनम् अस्ति यत्र विविधदेवतानां स्तुतयः सन्ति — श्रीविष्णोः, श्रीरामचन्द्रस्य, श्रीकृष्णस्य, गणपतेश्च। एतत् भक्त्या पठित्वा आत्मसमर्पणं क्रियते।

इदं भक्तिगीतं हिन्दुधर्मे प्रिये द्वे नामनी — रामः कृष्णः (श्यामः इति अपि कथ्यते) — तयोः समानं बलं प्रेम कृपां च स्तौति।

हिन्दीभाषायां रचितः आनन्दप्रदः भजनः यः श्रीकृष्णस्य बहूनि प्रियनामानि उच्चारयति, तस्य सौन्दर्यं, बालक्रीडाः, दिव्यतां च वर्णयति।

एतद्भजनं मीराबायाः श्रीकृष्णे परमभक्तिं वर्णयति। सा राजमहलं त्यक्त्वा सन्तसङ्गेन हरिगुणगानं कुर्वती विषमप्यमृतमिव पपौ।

इदं लघु स्तोत्रं भगवतः श्रीकृष्णस्य मदनगोपालरूपं वर्णयति। अत्र गोपालस्य गोष्ठे गवां मध्ये क्रीडा चित्रिता।

अयं लघुभजनः श्रीराधामाधवस्य स्तुतिं करोति। अत्र श्रीकृष्णस्य विविधलीलाः वर्णिताः सन्ति।

इदं सजीवं भक्तिगीतं (भजनः) यत् श्रीकृष्णस्य, नन्दयशोदयोः प्रियपुत्रस्य, महिमानं गायति। इदं श्रोतॄन् आह्वयति यत् ते हर्षेण कृष्णस्य स्तुतिं कुर्युः, यः असंख्यब्रह्माण्डानामीश्वरः भक्तानां सुखस्य स्रोतः वर्णितः।

इदम् अष्टभिः श्लोकैः युक्तं संस्कृतस्तोत्रम् अस्ति; प्रत्येकः श्लोकः समानेन 'कृष्णं वन्दे जगद्गुरुम्' इति ध्रुवपदेन समाप्नोति। प्रत्येकः श्लोकः कृष्णस्य दिव्यसौन्दर्यस्य भिन्नं पक्षं प्रेम्णा वर्णयति — तस्य श्यामवर्णम्, आभरणानि, मन्दस्मितम्, पद्मसदृशानि नेत्राणि च। अन्तिमश्लोकः तु अस्य स्तोत्रस्य प्रातःकालीनपाठेन असंख्यजन्मनां पापानि क्षालयति इति प्रतिजानाति।

इदं षोडशशताब्दीकवयित्र्या मीराबाय्या विरचितं भक्तिगीतम्। अत्र सा कृष्णं स्वनेत्रयोः निवसितुं प्रार्थयति। तस्य श्यामसुन्दरं रूपं, विशालनेत्रे, वेणुं, आभूषणानि च प्रेम्णा वर्णयन्ती भक्तेषु तस्य दयां गायति।

इदं भक्तिस्तोत्रं कृष्णस्य बालगोपालरूपं सक्रीडं दीप्तिमन्तं च प्रेम्णा वर्णयति, यस्तिरुमलापुण्यशैलेषु पूज्यते।

इदं हर्षदं भक्तिगानं यद् भगवंतं प्रार्थयति यादृशं तं विविधदिव्यरूपैः (रामः, कृष्णः, शिवः, विष्णुः, गणेशः) समागच्छेः, प्रत्येकं कलत्रेण प्रतिमुख्यवस्तुना च सहितः, तदा तं देवंनित्यं प्रादुर्भूय भक्तमाशीषतैति।

इदं भक्तिगीतं भगवन्तं शिवं परिभ्रमन्तं योगिनम् (पवित्रं तपस्विनम्) रूपेण स्तुवति, यस्य दैवी प्रकृतिः सामान्यबोधात् गुपिता अस्ति। इदम् अपि भगवान् कृष्णस्य कथाः संयोज्य तयोः स्तुतिम् एकस्मिन् हृद्गते प्रार्थने मिश्रयति।

इदं भक्तिसंकीर्तनं श्रोतारं व्रजभूमेः पवित्रस्थानेषु मानसयात्रायां मार्गदर्शयति, यत्र राधानाम्नः आवर्तनं क्रियते।

एतत् भजनं (हिन्दुभक्तिगीतं) तम् भावं प्रशंसति यत् कृष्णवंशीप्रतीकं दिव्यप्रेम सर्वेषाम् अस्ति। इदं विशेषतः मीरासन्तीम् रक्षति, एवम् वदति यत् तस्याः कृष्णभक्तिः राधायाः भक्तितः पृथक् नास्ति, यत् च लोकाः अन्यायेन ताम् निन्दन्ति।

इदं भकतिविनोदकृतं गीतं सद्वैष्णवस्य लक्षणं वर्णयति। अत्र वैष्णवः कामलोभादिरहितः, कृष्णपादच्छायाश्रितः, निरभिमानश्चेति प्रतिपाद्यते।

भगवद्गीता 2.47: कर्मे अधिकारः एव भवति, फलेषु कदापि न। तस्मात् फलं हेतुं न कुरु, अकर्मणि च सङ्गं न कुरु।

इयं प्रसिद्धा दोहा सन्तकबीरस्य गुरोः परमाध्यात्मिकं भूमिकां प्रत्यपादयति। यदा गुरुः गोविन्दश्च उभौ समुपस्थितौ भवतः, तदा कबीरः प्रथमं गुरुं नमति, यतः गुरोः कृपया ज्ञानेन गोविन्दः प्रकटीभवति।

श्रीकृष्णाष्टोत्तरशतनामावली वृन्दावनविहारिणः गीताप्रवक्तुः भगवतः श्रीकृष्णस्य १०८ दिव्यनामानि प्रकाशयति। अस्याः पाठेन परा भक्तिः मोक्षश्च लभ्यते।

श्रीविष्णोः सहस्रनामानि, यानि भीष्मपितामहः महाभारतस्य अनुशासनपर्वणि अध्याये एकोनपञ्चाशदधिकशततमे युधिष्ठिराय उपदिष्टवान्, अष्टोत्तरशतश्लोकेषु।

पञ्चदशशताब्द्यां गुजरातीसन्तवैष्णवकविना नरसिंहमेहतया विरचितम् अमरं पदम्, यत् महात्मागान्धिनः नित्यप्रार्थना भूत्वा विश्वे कारुण्यस्य सत्यस्य च प्रतीकम् अभवत्।