कृष्णाष्टकम्
भगवतः कृष्णस्याष्टभिः श्लोकैः स्तुतिः
इदम् अष्टभिः श्लोकैः युक्तं संस्कृतस्तोत्रम् अस्ति; प्रत्येकः श्लोकः समानेन 'कृष्णं वन्दे जगद्गुरुम्' इति ध्रुवपदेन समाप्नोति। प्रत्येकः श्लोकः कृष्णस्य दिव्यसौन्दर्यस्य भिन्नं पक्षं प्रेम्णा वर्णयति — तस्य श्यामवर्णम्, आभरणानि, मन्दस्मितम्, पद्मसदृशानि नेत्राणि च। अन्तिमश्लोकः तु अस्य स्तोत्रस्य प्रातःकालीनपाठेन असंख्यजन्मनां पापानि क्षालयति इति प्रतिजानाति।
पद्यानि
अत्र वसुदेवसुतः, कंसचाणूरमर्दनः, देवकीपरमानन्दः, जगद्गुरुः च कृष्णः वन्द्यः।
श्लोकः 1
अत्र अतसीपुष्पसङ्काशः, हारनूपुराभ्यां शोभितः, रत्नकङ्कणकेयूरधरः, जगद्गुरुः कृष्णः वन्द्यः।
श्लोकः 2
अत्र कुटिलालकसंयुक्तः, पूर्णचन्द्रनिभाननः, विकसत्कुण्डलधरः, जगद्गुरुः कृष्णः वन्द्यः।
श्लोकः 3
अत्र मन्दारगन्धसंयुक्तः, चारुहासः, चतुर्भुजः, बर्हिपिञ्छावचूडाङ्गः, जगद्गुरुः कृष्णः वन्द्यः।
श्लोकः 4
अत्र उत्फुल्लपद्मपत्राक्षः, नीलजीमूतसन्निभः, यादवानां शिरोरत्नम्, जगद्गुरुः कृष्णः वन्द्यः।
श्लोकः 5
अत्र रुक्मिणीकेलिसंयुक्तः, पीताम्बरसुशोभितः, अवाप्ततुलसीगन्धः, जगद्गुरुः कृष्णः वन्द्यः।
श्लोकः 6
अत्र गोपिकानां कुचद्वन्द्वकुङ्कुमाङ्कितवक्षाः, श्रीनिकेतः, महेष्वासः, जगद्गुरुः कृष्णः वन्द्यः।
श्लोकः 7
अत्र श्रीवत्साङ्कः, महोरस्कः, वनमालाविराजितः, शङ्खचक्रधरः, देवः, जगद्गुरुः कृष्णः वन्द्यः।
श्लोकः 8
अत्रेदं कृष्णाष्टकं पुण्यं प्रातरुत्थाय यः पठेत्, तस्य कोटिजन्मकृतं पापं स्मरणेन विनश्यति इति वर्णितम्।
श्लोकः 9
Worship Guidelines & Chanting Benefits (Phalashruti)
बुधवासरः गुरुवासरः एकादशी च
प्रातःकाले सन्ध्याकाले च
तुलसीदलानि, नवनीतं, खण्डशर्करा, पीतपुष्पं च
- पराभक्तिः, परमानन्दः, शोकनिवृत्तिः
पृष्ठभूमिः
इदं स्तोत्रम् अष्टकानां विस्तृतपरम्परायाः अङ्गम् अस्ति — अष्टभिः श्लोकैः सहितानि संस्कृतभक्तिपद्यानि, यद्रूपं भारते दैनिकवैयक्तिकोपासनायै लोकप्रियम्। इदं पारम्परिकतया अष्टमशताब्दीयेन महात्मना श्रीमदादिशङ्कराचार्येण रचितम् इति कथ्यते, यद्यपि प्रामाणिककर्तृत्वे विदुषां मतभेदः वर्तते; निश्चितं तु यत् अनेकानि शताब्दीनि यावत् गृहेषु मन्दिरेषु च प्रातःकालीनप्रार्थनायाः अंशरूपेण इदं स्तोत्रं पठितम् अस्ति। नवमः श्लोकः फलश्रुतिः — स्तोत्रपाठनस्य आध्यात्मिकलाभं प्रतिपादयन् समापकश्लोकः — भवति, च एवंविधानां भक्तिरचनानां सामान्यः अंशः।
ज्ञातव्य-विशेषः
रचना च पुनरुक्तिः
इदं संस्कृताष्टकं (अष्टश्लोकीस्तोत्रं) कृष्णप्रशंसापरम्। प्रतिश्लोकं समानपङ्क्त्याः "कृष्णं वन्दे जगद्गुरुम्" इति समाप्तिः। एषा पुनरुक्तिः स्मरणार्थं गायनार्थं च सुलभा करोति, शरणागतेः मुख्यविषयं बलवतीकरोति॥
वर्णनात्मकप्रतिमाः
श्लोकाः कृष्णस्य दिव्यरूपस्य सजीवं चित्रं वर्णयन्ति — नीलपद्मवर्णः, मयूरपिच्छः, पीतवस्त्रम्, कुण्डलहारकेयूराद्याभरणानि च। कविः प्रकृत्युपमाः (नीलपद्मं, पूर्णचन्द्रः, कृष्णमेघः) उपयुज्य दर्शनं सुलभं भावप्रवणं च करोति॥
उल्लिखिताः प्रमुखघटनाः
प्रथमश्लोके वसुदेवसुतः कंसचाणूरवधः (कृष्णेन बाल्ये हतौ प्रसिद्धौ राक्षसौ) च उल्लिखितौ। षष्ठसप्तमश्लोकौ गोपीनां कुमकुमचिह्नस्य च उल्लेखं कुर्वतः, रुक्मिण्याः प्रधानमहिष्याश्च, तस्य दिव्यप्रेमिणः पत्युश्च भूमिकां द्योतयन्तः॥
फलश्रुतिः
अन्तिमश्लोकः प्रतिजानीते यत् प्रतिप्रातः अस्य स्तोत्रस्य पाठेन कोटिजन्मसु सञ्चितानि पापानि विनश्यन्ति। भक्तिस्तोत्रेषु इदं सामान्यं लक्षणम्, नियमितसाधनां नामरूपशक्तिविश्वासं च प्रोत्साहयत्॥
सार्वभौमगुरुः
"जगद्गुरुः" इति विशेषणं प्रतिश्लोकं पुनरुच्यते, येन कृष्णः केवलं लीलादेवः न अपितु परमाध्यात्मिकगुरुः इति बलवतीक्रियते। इदं भगवद्गीतया सङ्गच्छते, यत्र कृष्णः अर्जुनाय कालातीतं ज्ञानं ददाति, तं परमगुरुं स्थापयति॥
Krishna
हिन्दूधर्मःतः अधिकम्
सर्वं पश्यतसम्बद्धशिक्षाः
सैव शिक्षा, विविधपरम्परासु प्रतिध्वनिता