नगरम् आगच्छद् रहस्यमयी योगी
इदं भक्तिगीतं भगवन्तं शिवं परिभ्रमन्तं योगिनम् (पवित्रं तपस्विनम्) रूपेण स्तुवति, यस्य दैवी प्रकृतिः सामान्यबोधात् गुपिता अस्ति। इदम् अपि भगवान् कृष्णस्य कथाः संयोज्य तयोः स्तुतिम् एकस्मिन् हृद्गते प्रार्थने मिश्रयति।
पद्यानि
नगरे योगी आगतः, कोऽपि तस्य रहस्यं न ज्ञातवान्।
श्लोकः 1
तव मन्दिरानि तुङ्गानि, तव धाम च उच्चतमम् अस्ति—हे भोलानाथ, कैलासवासिन्, वयं त्वाम् नममहे।
श्लोकः 2
नगरे योगी आगतः, कोऽपि तस्य रहस्यं न ज्ञातवान्। तव दैवी लीला अद्भुता अस्ति, कोऽपि ताम् अवगन्तुं न शक्नोति। सः यशोदायाः गृहम् आगतः—तव नाम सर्वश्रेष्ठा अस्ति, भोलानाथ, भोलानाथ, भोलानाथ।
श्लोकः 3
तस्य शरीरं पवित्रभस्मेन विलेपितम् अस्ति, कण्ठे कपालमाला लम्बते, शेषनागः तस्य परितः वेष्टितः अस्ति, चन्द्रकला तस्य सुन्दरं ललाटं मण्डयति, सः च प्रत्येके गृहे अव्यक्तं प्रबोधितवान्। नगरे योगी आगतः, कोऽपि तस्य रहस्यं न ज्ञातवान्। तव नाम सर्वश्रेष्ठा अस्ति, भोलानाथ, भोलानाथ, भोलानाथ।
श्लोकः 4
रानी नन्दा स्वर्णपात्रं गृह्णती भिक्षार्थं निर्गता। "हे योगिन्, भिक्षां गृहीत्वा स्वस्थानं गच्छ—त्वं मम शिशुं भीतवान् असि।" नगरे योगी आगतः, कोऽपि तस्य रहस्यं न ज्ञातवान्। तव नाम सर्वश्रेष्ठा अस्ति, भोलानाथ, भोलानाथ, भोलानाथ।
श्लोकः 5
न अहम् ऐहिकं धनं वा स्वर्णमयं भ्रमं वा कामये। मम प्रियस्य पुत्रस्य दर्शनं प्रयच्छ, यतः अहम् दर्शनाय एव आगतोऽस्मि। नगरे योगी आगतः, कोऽपि तस्य रहस्यं न ज्ञातवान्। तव नाम सर्वश्रेष्ठा अस्ति, भोलानाथ, भोलानाथ, भोलानाथ।
श्लोकः 6
पञ्चवारं प्रदक्षिणं कृत्वा, सः शृङ्गस्य ध्वनिम् अकारयत्। सूरदासः कन्हैयाय आत्मसमर्पणं करोति—तव पुत्रः युगान् जीवतु। नगरे योगी आगतः, कोऽपि तस्य रहस्यं न ज्ञातवान्। तव नाम सर्वश्रेष्ठा अस्ति, भोलानाथ, भोलानाथ, भोलानाथ।
श्लोकः 7
नगरे योगी आगतः, कोऽपि तस्य रहस्यं न ज्ञातवान्। तव दैवी लीला अद्भुता अस्ति, कोऽपि ताम् अवगन्तुं न शक्नोति। सः यशोदायाः गृहम् आगतः—तव नाम सर्वश्रेष्ठा अस्ति, भोलानाथ, भोलानाथ, भोलानाथ।
श्लोकः 8
Worship Guidelines & Chanting Benefits (Phalashruti)
सोमवासरः प्रदोषकालः च
प्रातःकाले सन्ध्याकाले च
बिल्वपत्रं, गङ्गाजलं, भस्म, धत्तूरः, श्वेतपुष्पं च
- चित्तशान्तिः, पापनाशः, मृत्युभयनिवारणम्
पृष्ठभूमिः
अयम् भजनः उत्तरभारतीयहिन्दूभक्तिपरम्परायाः आगच्छति, यत्र गीतानि ईश्वराय प्रेम समर्पणं च व्यक्ताय गीयन्ते। परम्परागततया अस्य रचना षोडशशतकस्य कविभक्तस्य सूरदासस्य नामे आकृता अस्ति, यद्यपि अत्र शैवमतस्य (शिवभक्तेः) वैष्णवमतस्य च (कृष्णभक्तेः) उभयोः अंशाः सम्मिलिताः सन्ति। इदं गीतं प्रायः सामूहिकउपासनासत्रेषु, कीर्तनेषु, मन्दिरसमागमेषु च विशेषतः हिन्दीभाषिसञ्चारक्षेत्रेषु गीयते।
ज्ञातव्य-विशेषः
कथा
अयम् भजनः भागवतपुराणात् एकं प्रसिद्धं प्रसंगं वर्णयति, यत्र भगवान् शिवः भ्रममाणस्य तापसस्य (योगिनः) वेषे गोकुलं बालकृष्णं द्रष्टुं गच्छति। यशोदा तस्मै भिक्षां ददाति, किन्तु सः तस्याः पुत्रं द्रष्टुं याचते, येन सा भीता भवति। इदं ताम् दैवी लीलां प्रकाशयति यान् सामान्यमनोभिः अवगन्तुं न शक्यते।
कविः
षष्ठे श्लोके 'सूरदास' इत्यस्य उल्लेखः अस्ति—षोडशशतकीयः अन्धः कवि-संतः कृष्णभक्तश्च। अयं भजनः परम्परागततया तस्मै एव समर्पितः मन्यते, यः कृष्णस्य प्रति तस्य गगां प्रेमाणं दैवीसंवादस्य कथाः भक्तिगीतेषु संयोजयितुं तस्य सामर्थ्यं च दर्शयति।
चित्रणम्
योगिनः वर्णनम्—भस्मविलेपितशरीरः, सर्पमाला, कपालमाला, ललाटे बालचन्द्रः—तपस्विरूपस्य शिवस्य शास्त्रीयं रूपम् अस्ति। तस्य भयानकस्य रूपस्य बालकृष्णस्य च प्रति कोमलाभक्तेः मध्ये अयम् विरोधः दैवीैक्यस्य विषयं दृढीकरोति।
पल्लवी
पुनः पुनः पठ्यमाना पङ्क्तिः "नगर में योगी आया, भेद कोई समझ ना पाया" (नगरे योगी आगतः, कोऽपि रहस्यं न अवगच्छत्) ईश्वरस्य लीलायाः रहस्यमयीं प्रकृतिं प्रकाशयति। इदं श्रोतृन् विचारयितुं प्रेरयति यत् दैवीकर्माणि प्रायः मानवतर्कम् अतिक्रामन्ति।
संरचना
अयम् भजनः शिवस्य स्तुतिपरकं श्लोकं (संस्कृतश्लोकम) कथां च वर्णयतः हिन्दीपद्ययोः मध्ये परिवर्तते। भाषाणां काव्यात्मकस्वरूपाणां च अयं संगमः मध्यकालीनउत्तरभारतीयभक्तिसङ्गीतस्य वैशिष्ट्यम् अस्ति, यत् शास्त्रस्य गाम्भीर्यं रचयित्वा सामान्यजनानाम् कृते सुलभं करोति।
Shiva
हिन्दूधर्मःतः अधिकम्
सर्वं पश्यतसम्बद्धशिक्षाः
सैव शिक्षा, विविधपरम्परासु प्रतिध्वनिता