महाभारतं कुरुक्षेत्रयुद्धं च

महाभारतं हिन्दुपरम्परायां महाकाव्यकथासु अन्यतमम्, यत् द्वयोः ज्ञातिसमूहयोः – पाण्डवानां कौरवाणां च – विशालं राजवंशीयसङ्घर्षं वर्णयति। पारम्परिककथनानुसारं हस्तिनापुरराज्यविषये कटुविवादाद् एतत् सङ्घर्षम् उद्भूतम्। महत्त्वाकाङ्क्षिणा दुर्योधनेन नीयमानाः ज्येष्ठाः कौरवाः धार्मिकान् पाण्डवान् तेषां न्याय्याद् राज्यसम्पदो भागाद् वञ्चयितुं पौनःपुन्येन प्रयतन्ते स्म। शान्तिपूर्णसमाधानाय अनेकेषु प्रयत्नेषु कृतेष्वपि तनावः उद्रेकं प्राप्तः, कुरुक्षेत्रस्य पुण्यभूमौ विनाशकारी सैनिकसङ्घर्षः अपरिहार्यः अभवत्। यदा द्वे महत्यौ सेने युद्धाय समवेते, तदा पाण्डववीरप्रधानेषु अन्यतमः अर्जुनराजकुमारः गम्भीरनैतिकसंकटम् अन्वभवत्। स्वबन्धून् गुरून् मित्राणि च प्रति युद्धं हननं वा चिन्तयन् अर्जुनः विषादेन अभिभूतो निराशया शस्त्राणि न्यदधात्। अस्मिन् निर्णायकसमये भगवान् कृष्णः – परमदेवतायाः विष्णोः अवतारः – अर्जुनस्य सारथिः आध्यात्मिको मार्गदर्शकः च अभवत्। रणभूमौ तयोः गम्भीरसम्भाषणं भगवद्गीत इति प्रसिद्धम् अभवत्, यत्र कृष्णः कर्तव्यं भक्तिम् आत्मनः अमरस्वरूपं च व्याख्यन् फलासक्तिं विना स्वधर्मं पालयितुम् अर्जुनम् उद्योजयति स्म। तत् कुरुक्षेत्रयुद्धम् अष्टादशदिनानि अवर्तत, महाविनाशम् अजनयत्, अन्ततः पाण्डवजयेन समपद्यत, अपि च भीषणेन जनक्षयेण सह। हिन्दुपरम्परायां महाभारतं तत्केन्द्रभूतं युद्धं वा केवलम् ऐतिहासिकं साहित्यिकं वा वर्णनं न; ते शाश्वतनैतिकमार्गदर्शकत्वेन तिष्ठतः। अयं सङ्घर्षः शाब्दिकस्तरे आध्यात्मिकरूपकेण च प्रायः अवगम्यते, यत् प्रत्येकस्य मानवहृदये धर्मस्वार्थवाञ्च्छयोः सततसङ्घर्षस्य प्रतीकम्।