મહાભારત

મહર્ષિ વ્યાસે રચેલું મહાભારત હિંદુ પરંપરાના મહાન મહાકાવ્યોમાંનું એક છે. તે પિતરાઈ ભાઈઓના બે જૂથો, પાંડવો અને કૌરવો વચ્ચેના વિશાળ રાજવંશીય સંઘર્ષનું વર્ણન કરે છે. મહાકાવ્ય પોતે જ કહે છે તેમ, આ સંઘર્ષ હસ્તિનાપુરના રાજ્ય પરના કડવા વિવાદમાંથી ઊભો થયો. મોટા વંશના કૌરવો, જેમનું નેતૃત્વ મહત્ત્વાકાંક્ષી દુર્યોધન કરતો હતો, ધર્મનિષ્ઠ પાંડવોને તેમનો ન્યાયોચિત અધિકાર અને સંપત્તિ નકારવાના વારંવાર પ્રયાસ કરતા રહ્યા. આ પરાકાષ્ઠાએ પહોંચ્યું છળપૂર્વક રમાયેલી પાસાની રમતમાં, જેનું વર્ણન સભા પર્વમાં છે. તેમાં જ્યેષ્ઠ પાંડવ યુધિષ્ઠિરે એક જ વિનાશક દાવમાં પોતાનું રાજ્ય, પોતાના ભાઈઓ અને તેમની સામાન્ય પત્ની દ્રૌપદી પણ ગુમાવ્યાં.

ત્યારબાદ પાંડવોએ તેર વર્ષનો વનવાસ ભોગવ્યો, જેનું છેલ્લું વર્ષ તેમણે વેશ બદલીને વિતાવ્યું. પછી તેઓ પોતાના રાજ્યની પુનઃસ્થાપનાની માંગણી કરવા પાછા ફર્યા. ઉદ્યોગ પર્વ યુદ્ધ ટાળવા બંને પક્ષોએ કરેલા પ્રયાસો નોંધે છે. શ્રીકૃષ્ણ પોતે શાંતિદૂત બનીને હસ્તિનાપુર ગયા, અને શાંતિના બદલામાં પાંડવોને માત્ર પાંચ ગામ પાછાં આપવાની વિનંતી દુર્યોધનને કરી. પરંતુ દુર્યોધને સોયની અણી જેટલી જમીન પણ આપવાની ના પાડી. સમાધાનના દરેક પ્રયાસ નિષ્ફળ ગયા પછી, બંને પક્ષોએ ઉપખંડના ખૂણેખૂણેથી સાથીઓને બોલાવવાનું શરૂ કર્યું; કુરુક્ષેત્રના મેદાનમાં વિનાશક સંઘર્ષ અનિવાર્ય બન્યો.

બંને વિશાળ સેનાઓ યુદ્ધ માટે એકત્ર થઈ ત્યારે, ભીષ્મ પર્વ વર્ણવે છે કે પાંડવ રાજકુમાર અર્જુને મેદાન તરફ કેવી રીતે જોયું. સામા પક્ષે પોતાના દાદા ભીષ્મ, ગુરુ દ્રોણ અને પિતરાઈઓને ઊભેલા જોઈને, પોતાના જ સ્વજનો સામે લડીને તેમને મારવાની શક્યતાથી તે ભાંગી પડ્યો. તેણે પોતાનું ધનુષ્ય ગાંડીવ નીચે મૂકી દીધું અને પોતાના સારથિને કહ્યું કે તે લડી શકે તેમ નથી. તે સારથિ શ્રીકૃષ્ણ હતા, જે વિષ્ણુના અવતાર હતા. તેમણે પોતે કોઈ પણ પક્ષ વતી લડવાનું નહોતું નક્કી કર્યું; તેમણે પોતાની સેના કૌરવોને આપી અને પોતાનો ઉપદેશ પાંડવોને આપ્યો.

યુદ્ધભૂમિ પરનો તેમનો સંવાદ ભીષ્મ પર્વના અઢાર અધ્યાયોમાં વિસ્તરેલો છે, અને તે ભગવદ્ગીતા તરીકે જાણીતો બન્યો. તેમાં કૃષ્ણ કર્તવ્ય, ભક્તિ અને આત્માની અમર, અપરિવર્તનશીલ પ્રકૃતિ સમજાવે છે, અને અર્જુનને જીત, હાર કે અંગત લાભની આસક્તિ વિના યોદ્ધા તરીકે પોતાનું ધર્મયુક્ત કર્તવ્ય બજાવવા પ્રેરે છે. એ ઉપદેશના કેન્દ્રમાં શ્લોક 2.47 છે, જેમાં કૃષ્ણ અર્જુનને કહે છે કે તેને માત્ર પોતાનાં કર્મો પર અધિકાર છે, તેનાં ફળ પર ક્યારેય નહીં. કર્તવ્ય અને ઇચ્છિત પરિણામ જ્યારે જુદી દિશામાં ખેંચે, ત્યારે સદીઓથી હિંદુઓ જે પંક્તિ તરફ વારંવાર પાછા ફર્યા છે, તે આ એક જ પંક્તિ છે. આ ઉપદેશ પછી જ અર્જુને ફરીથી ધનુષ્ય ઉપાડ્યું, અને યુદ્ધ શરૂ થયું.

ત્યારબાદ થયેલું યુદ્ધ અઢાર દિવસ ચાલ્યું. તેનું વર્ણન ભીષ્મ, દ્રોણ, કર્ણ અને શલ્ય પર્વોમાં છે; દરેક પર્વનું નામ તે યુદ્ધના તબક્કામાં કૌરવ સેનાનું નેતૃત્વ કરનાર અને પછી પડનાર સેનાપતિ પરથી પડ્યું છે. ભીષ્મ, જેમણે પહેલાં પ્રહાર ન કરવાનું વ્રત લીધું હતું, દસમા દિવસે પડ્યા; બાણોથી વીંધાઈને તેઓ બાણશય્યા પર સૂઈ ગયા. ત્યાં તેમણે પોતાના મૃત્યુની ક્ષણ પસંદ કરી, અને પછીના મહિનાઓ સુધી તે ક્ષણની પ્રતીક્ષા કરી. દ્રોણ, યુદ્ધ પહેલાં પાંડવોના ગુરુ, ભીષ્મ પછી સેનાનું નેતૃત્વ કરી રહ્યા; પોતાના પુત્રના મૃત્યુના ખોટા સમાચારથી તેમનો સંકલ્પ તૂટ્યો, અને શોકમાં તેઓ માર્યા ગયા. કર્ણ, જન્મથી અર્જુનના જ્યેષ્ઠ સહોદર હોવા છતાં તે વાતથી અજાણ ઉછરેલા, તેમણે આગળ સેનાનું નેતૃત્વ કર્યું. યુદ્ધના ઉપાંત્ય દિવસે, તેમનું રથચક્ર ધરતીમાં ધસી ગયા પછી તેઓ અર્જુનના બાણથી પડ્યા.

અઢારમા દિવસે, શલ્ય પર્વ વર્ણવે છે કે કૌરવ સેનાપતિ શલ્ય યુધિષ્ઠિરના હાથે પડ્યા. દુર્યોધન પોતે ભીમના હાથે માર્યા ગયા, જેમાં ભીમે વર્ષો પહેલાં એ જ સભાખંડમાં લીધેલી પ્રતિજ્ઞા પૂરી થઈ, જ્યાં દ્રૌપદીનું અપમાન થયું હતું. એકત્ર થયેલી અઢાર સેનાઓમાંથી, કોઈ પણ પક્ષનો લગભગ કોઈ નોંધપાત્ર યોદ્ધા બચ્યો નહીં. સૌપ્તિક પર્વ વર્ણવે છે કે દ્રોણના પુત્ર અશ્વત્થામા એ જ રાત્રે પાંડવોની છાવણીમાં ઘૂસી ગયા અને પિતાના મૃત્યુનો બદલો લેવા તેમની ઊંઘતી બાકીની સેનાનો સંહાર કર્યો.

પાંડવો વિજયી થયા, પરંતુ ભયાનક માનવીય કિંમતે; લગભગ એક પેઢીના યોદ્ધાઓથી ખાલી થયેલું રાજ્ય તેમને વારસામાં મળ્યું. તેના પછીના શોકની નોંધ સ્ત્રી પર્વ કરે છે. બંને પક્ષોની સ્ત્રીઓ પોતાના મૃતકોને શોધતી વિખરાયેલી રણભૂમિ પર ફરી; શ્રીકૃષ્ણનો ઉપદેશ પણ ગાંધારીના પોતાના સો પુત્રો માટેના શોકને શાંત કરી શક્યો નહીં. હવે રાજા બનેલા યુધિષ્ઠિર પોતાની જીતની કિંમતના ભારે અંતરાત્મા સાથે એવી રીતે શાસન કરતા રહ્યા કે તેઓ સિંહાસનનો સંપૂર્ણ ત્યાગ કરવાની તૈયારીમાં હતા. તેમને માત્ર ત્યારે જ સમજાવી શકાયા જ્યારે યાદ કરાવાયું કે કૃષ્ણ અને તેમના પોતાના સ્વજનોએ પણ એ જ કર્તવ્ય સ્વીકાર્યું હતું. દાયકાઓ પછી, મહાકાવ્યના અંતિમ ગ્રંથો વર્ણવે છે કે પાંડવો, પોતાનું શાસન પૂરું કર્યા પછી, સંસારી જીવનનો ત્યાગ કરીને હિમાલય તરફ સાથે ચાલ્યા. માર્ગમાં એક પછી એક તેઓ પડતા ગયા; અંતે માત્ર યુધિષ્ઠિર, એક જ કૂતરા સાથે, સ્વર્ગના દ્વાર સુધી પહોંચ્યા.

હિંદુ પરંપરામાં, મહાભારત અને તેનું કેન્દ્રીય યુદ્ધ ઐતિહાસિક કે સાહિત્યિક વૃત્તાંતો કરતાં ઘણું વધારે છે; તે કાલાતીત નૈતિક માર્ગદર્શક તરીકે કાર્ય કરે છે. આ સંઘર્ષને ઘણીવાર શાબ્દિક સ્તરે અને દરેક માનવ હૃદયમાં ધર્મ અને સ્વાર્થી ઇચ્છા વચ્ચેના સતત સંઘર્ષના આધ્યાત્મિક રૂપક તરીકે સમજવામાં આવે છે. કૃષ્ણના ઉપદેશ પહેલાં અર્જુન યુદ્ધભૂમિ પર જે સંઘર્ષનો સામનો કરી રહ્યો હતો, તે જ આ છે. એટલે જ એ યુદ્ધની વચ્ચે જન્મેલી ભગવદ્ગીતા વિશ્વમાં સૌથી વધુ વંચાતા પવિત્ર ગ્રંથોમાંનો એક રહી છે; કઠિન કર્તવ્યોનો સામનો કરતા ઘણા લોકો યુદ્ધભૂમિથી દૂર રહીને પણ તેને વાંચે છે.

લગભગ એક લાખ શ્લોકો સાથે, મહાભારત કોઈ પણ સાહિત્ય પરંપરામાં જાણીતું સૌથી લાંબું મહાકાવ્ય છે. તેના અઢાર પર્વોમાં માત્ર યુદ્ધ જ નહીં, તેથી ઘણું વધારે સમાયેલું છે: વંશાવળીઓ, દાર્શનિક સંવાદો, અને મોટી કથામાં ગૂંથાયેલી નાની વાર્તાઓ. પેઢીઓથી વાચકો માત્ર કુરુક્ષેત્રના યુદ્ધ માટે જ નહીં, પણ માનવ જીવન જે લગભગ દરેક દુવિધા ઊભી કરે છે તેના માર્ગદર્શન માટે પણ તેની તરફ પાછા ફરતા રહ્યા છે.