રાધા, દિવ્ય પ્રેમની મૂર્તિ

બ્રજનાં ગોપાલક ગામડાંઓમાં, બરસાનાના ગોવાળ પરિવારોમાં, રાધાનો જન્મ થયો — મોટાભાગની પરંપરાઓ અનુસાર તે વૃષભાનુ અને કીર્તિદાનાં પુત્રી હતાં. ગર્ગ સંહિતા, તેના પ્રથમ ખંડના આઠમા અધ્યાયમાં, કહે છે કે યમુનાના કાંઠે સોનાના કમળમાં વિરાજમાન તેજસ્વી શિશુ તરીકે રાજા વૃષભાનુને તે કેવી રીતે મળ્યાં. તેઓ તેમને અનાથ તરીકે નહીં, પરંતુ પોતાની સગી પુત્રી તરીકે ઘરે લાવ્યા, અને બ્રજના ગોપ કુળોની રાજકુમારી તરીકે તેમનો ઉછેર કર્યો. વૃંદાવનના કુંજો અને નદીતટો પર તેમના બાળપણથી જ તેમનું જીવન કૃષ્ણના જીવન સાથે અવિભાજ્ય રીતે વણાઈ ગયું — તે ગોપ બાળક, જેનો વાંસળીનો સૂર બ્રજના દરેક હૃદયને પોતાની તરફ ખેંચી શકતો. પરંપરા કહે છે કે સંધ્યાકાળે જ્યારે તેના સ્વર જંગલ પર તરીને આવતા, ત્યારે મનુષ્યો અને દેવો બંને એ ખેંચાણ અનુભવતા.

કૃષ્ણને પ્રેમ કરનારા સૌમાં, રાધાની ભક્તિ તદ્દન જુદી કક્ષાની સમજવામાં આવી. તે માત્ર પ્રિય સાથી પ્રત્યેનો સ્નેહ નહોતો, પરંતુ ભક્તિનું જ મૂર્તિમંત સ્વરૂપ હતું — આત્માનું દૈવ પ્રત્યેનું સંપૂર્ણ, શરતરહિત સમર્પણ. બ્રહ્મવૈવર્ત પુરાણ, તેના બ્રહ્મખંડના પાંચમા અધ્યાયમાં, આ દાવાને હજી વધુ પાછળ લઈ જાય છે. ત્યાં રાધાને ગોલોક નામના દિવ્ય ધામમાં કૃષ્ણના પોતાના સ્વરૂપમાંથી જ પ્રગટ થયેલાં વર્ણવવામાં આવ્યાં છે; તેઓ પ્રગટ થયાં તે ક્ષણથી જ સોળ વર્ષનાં. આ મૂળના પ્રકાશમાં, પૃથ્વી પર બે દેખીતી વ્યક્તિઓ તરીકેનો તેમનો પ્રેમ, પ્રેમમાં પડેલા બે અલગ આત્માઓનું મિલન નહીં, પરંતુ એક જ, અવિભાજ્ય પરમ સત્યના અવતરણ તરીકે સ્મરાય છે.

વૃંદાવનની ગોપીઓ સાથે કૃષ્ણનું ચાંદનીમાં થયેલું નૃત્ય, રાસ લીલા, ભાગવત પુરાણના દસમા સ્કંધના ઓગણત્રીસથી તેત્રીસમા અધ્યાય સુધીના પાંચ અધ્યાયોમાં કહેવામાં આવ્યું છે; ભક્તિ પરંપરા તેને રાસ પંચાધ્યાયી તરીકે ઓળખે છે. તેના હૃદયમાં એક અપ્રતિમ ઝંખના છે. પરસ્પરના પ્રેમમાં પણ અહંકારનો આભાસ પામીને, કૃષ્ણ નૃત્યના વર્તુળમાંથી અદૃશ્ય થઈ જાય છે, અને રાધાને વિરહમાં ભટકવા છોડી દે છે, કુંજોમાં તેમનું નામ પોકારતાં. દૈવી પ્રિયતમથી વિખૂટા પડવાની આ વિરહ-વેદના આખા ભક્તિ-સાહિત્ય અને કાવ્યમાં સૌથી શક્તિશાળી અને ચિરસ્થાયી પ્રતિમાઓમાંની એક બની. ભક્ત કવિઓ આગ્રહ રાખે છે કે તે ક્યારેય નિરાશા નહોતી, પરંતુ એવો પ્રેમ જે એટલો સંપૂર્ણ હોય કે દૈવથી એક ક્ષણનું અંતર પણ અસહ્ય બની જાય. સદીઓથી કવિઓએ રાધાની ઝંખનાને એક ભક્ત ઈશ્વર પ્રત્યે કેવો અનુભવ કરે તેના આદર્શ નમૂના તરીકે લીધી છે. જયદેવે સંસ્કૃત ગીતગોવિંદમાં એમ કર્યું; ચંડીદાસ અને વિદ્યાપતિએ બંગાળી પદોમાં એમ કર્યું — દરેકે તેમના દ્વારા ગણતરીબદ્ધ આદર નહીં, પરંતુ ભસ્મ કરી દેતો, અસહાય પ્રેમ શીખવ્યો.

તાત્ત્વિક રીતે, રાધાને કૃષ્ણની હ્લાદિની શક્તિ તરીકે, એટલે કે તેમની પોતાની શુદ્ધ આનંદ અને પ્રેમની શક્તિ તરીકે સમજવામાં આવે છે. શ્રી ચૈતન્ય મહાપ્રભુ દ્વારા સ્થપાયેલી ગૌડીય વૈષ્ણવ પરંપરા આ વાત ચૈતન્ય ચરિતામૃતના આદિ-લીલા, પ્રથમ અધ્યાય, પાંચમા શ્લોકમાં સીધી રીતે કહે છે. તે શ્લોક રાધા અને કૃષ્ણની પ્રેમલીલાને આ આનંદશક્તિની જ ક્રિયા તરીકે ઓળખાવે છે — જેમ અગ્નિથી ઉષ્મા અવિભાજ્ય છે, તેમ કૃષ્ણથી તે અવિભાજ્ય છે. આ સમજમાં, બે પ્રેમીઓ તરીકેનું તેમનું દેખીતું દ્વૈત એક દૈવી લીલા છે, જે પ્રેમનો અનુભવ, અભિવ્યક્તિ અને જગતને શિક્ષણ આપવા માટે રચાઈ છે, માત્ર અમૂર્ત રીતે વર્ણવવા માટે નહીં. આ પરંપરામાં રાધા પોતાના હકથી જ સંપૂર્ણ દૈવી તરીકે પૂજાય છે — કેવળ ભક્તિથી ઊંચે ચડેલી માનવી પત્ની તરીકે નહીં, પરંતુ વૃંદાવનનાં રાણી તરીકે.

તેમનો ઉત્સવ, રાધાષ્ટમી, ભાદરવા માસના શુક્લ પક્ષની આઠમી તિથિએ ઉજવવામાં આવે છે, અને આ લોકમાં તેમના પ્રાગટ્યનું સ્મરણ કરે છે. વૃંદાવન, બરસાના અને તેનાથી આગળનાં મંદિરો તેને કૃષ્ણના પોતાના જન્માષ્ટમી પછી બીજા ક્રમે આવતી ભવ્ય ઉજવણી સાથે મનાવે છે. ભક્તો "રાધે રાધે" અભિવાદનમાં અને રાધા-કૃષ્ણ એવા સંયુક્ત નામમાં કૃષ્ણના નામ પહેલાં રાધાનું નામ લે છે; આ ક્રમને કેટલીક પરંપરાઓ માત્ર શિષ્ટાચારની નિશાની નહીં, પરંતુ સૈદ્ધાંતિક રીતે અનિવાર્ય ગણે છે. મુખ્યત્વે કૃષ્ણને સમર્પિત મંદિરોમાં પણ આ પ્રાધાન્ય ઊલટું થતું નથી; ત્યાં તેમની બાજુમાં રાધાની પ્રતિમા ભાગ્યે જ, અથવા ક્યારેય, ગેરહાજર હોય છે. બરસાનામાં, રાધા રાણી મંદિર — જેને શ્રીજી પણ કહેવાય છે — ભાનુગઢ ટેકરી પર ઊભું છે; તે ટેકરીની ઊંચાઈનું નામ તેમના પિતા વૃષભાનુના નામ પરથી રાખવામાં આવ્યું છે. તે યાત્રાળુઓને આકર્ષે છે જેઓ માત્ર કૃષ્ણના ઉત્સવ-પંચાંગની સાથે નહીં, પરંતુ પોતાની રીતે એક ગંતવ્ય તરીકે, પોતાનાં ગીતો, પોતાની શોભાયાત્રાઓ અને હિંદુ પંચાંગમાં અલગ રાખેલા પોતાના દિવસ સાથે, તેમને જ સન્માનવા આવે છે.

ભક્તોનું માનવું છે કે રાધા વિના કૃષ્ણની ઉપાસના અધૂરી રહે છે. પરંપરા શીખવે છે કે કૃષ્ણ પાસે પહોંચવું હોય તો પહેલાં રાધાના અપાર પ્રેમ દ્વારા તેમની પાસે જવું જોઈએ — ભક્તિ દરેક આત્મા પાસેથી જે સંપૂર્ણ, નિર્બંધ સમર્પણ માગે છે, તે તેમની પાસેથી શીખવું જોઈએ. શ્રી ચૈતન્ય મહાપ્રભુએ પોતે, કૃષ્ણ તરીકે અત્યાર સુધી માત્ર જોયેલા પ્રેમને અંદરથી સમજવા માટે, રાધાની પોતાની ઝંખનાનો ભાવ સ્વીકાર્યો હતો, એવું ગૌડીય વૈષ્ણવો માને છે. આ કારણે જ, રાધાને કૃષ્ણની કથામાં ઉમેરાયેલું એક પાત્ર નહીં, પરંતુ તે કથાને સમજવાની જે દૃષ્ટિ છે તે જ તરીકે સ્મરવામાં આવે છે — તે એકમાત્ર ભક્ત, જેની ઝંખનામાં દરેક અન્ય ભક્તને ભાગીદાર થવાનું આમંત્રણ છે.

આ રીતે વૈષ્ણવ ભક્તિમાં રાધાનું સ્થાન, હિંદુ પરંપરાના બીજા સ્થળોએ પોતાના દૈવી સાથીઓ સાથે સન્માનિત થતી અન્ય પત્નીઓના સ્થાન કરતાં જુદું છે. સંપત્તિની દેવી કે વિદ્યાની દેવીની જેમ તેમની પાસે માત્ર કૃપા માગવામાં આવતી નથી, અથવા આશીર્વાદ માટે આહ્વાન કરવામાં આવતું નથી. તેના બદલે, દરેક ભક્તના આંતરિક જીવને જેનું અનુકરણ કરવાનું છે તે આદર્શ તરીકે તેમને ઊંચકી રાખવામાં આવે છે; તેથી તેમનું નામ જપવું એ જ, લઘુ રૂપમાં, ભક્તિ જે સમગ્ર આત્મા પાસેથી માગે છે તે સમર્પણનો પહેલેથી જ અભ્યાસ છે.