શ્રીકૃષ્ણનો જન્મ

કૃષ્ણના જન્મનું સૌથી પૂર્ણ વર્ણન ભાગવત પુરાણ (સ્કંધ 10, અધ્યાય 3)માં નોંધાયેલું છે, જે મથુરા નગરી અને તેના રાજા કંસની કથા કહે છે—એક એવો અત્યાચારી જેણે એવી ક્રૂરતાથી રાજ્ય કર્યું કે તેની પોતાની પ્રજા પણ તેનાથી ડરતી હતી. કંસની બહેન દેવકીના લગ્ન વસુદેવ નામના એક ઉમદા પુરુષ સાથે થયા હતા. તેમના લગ્નના દિવસે, જ્યારે કંસ પોતે દંપતીનો રથ હાંકી રહ્યો હતો, ત્યારે આકાશમાંથી એક વાણીએ ભવિષ્યવાણી ઉચ્ચારી: દેવકીનું આઠમું સંતાન જ તેનો વધ કરશે. ભયભીત થઈને કંસે તરત જ બહેન અને બનેવીને પકડી લીધા, લોખંડની બેડીઓ સાથે તેમને કારાગૃહની કોટડીમાં નાખી દીધા, અને દેવકીને જન્મનારા દરેક બાળકને મારી નાખવાની પ્રતિજ્ઞા લીધી.

ત્યારપછીનાં વર્ષોમાં દેવકીએ છ સંતાનોને જન્મ આપ્યો, અને દરેક વખતે કંસ કારાગૃહમાં આવીને શિશુને ત્યાં જ મારી નાખતો. દેવકી અને વસુદેવનો શોક અપાર હતો. રાજાના પોતાના જ રક્ષકો સામે—જેઓ ખાસ આ જ હેતુસર ત્યાં તૈનાત હતા—તેમની પાસે કોઈ શક્તિ નહોતી. ભવિષ્યવાણી હજી અડગ છે એ કંસ જાણતો હતો, અને તે સૌથી વધુ આઠમા સંતાનની રાહ જોતો હતો.

જ્યારે દેવકી સાતમી વખત ગર્ભવતી થઈ, ત્યારે ભાગવત પુરાણ નોંધે છે કે દૈવી શક્તિ યોગમાયાએ અજન્મા શિશુને દેવકીના ગર્ભમાંથી વસુદેવની બીજી પત્ની રોહિણીના ગર્ભમાં સ્થાનાંતરિત કર્યું; રોહિણી યમુના નદીની પેલે પાર ગોકુળમાં રહેતી હતી. આ સંતાન સુરક્ષિત રીતે બલરામ તરીકે જન્મ્યું—કૃષ્ણના મોટા ભાઈ. કારાગૃહના રક્ષકોએ માન્યું કે દેવકીનો ગર્ભપાત થઈ ગયો, અને કંસ, સાતમો ભય ટળી ગયો એમ સંતોષ પામીને, પોતાની સાવચેતીમાં શિથિલ પડ્યો.

પછી આઠમી ગર્ભાવસ્થા આવી. જેમ જેમ સમય નજીક આવ્યો, તેમ કારાગૃહની કોટડી અંધારી અને તોફાની બની; રક્ષકો ગાઢ નિદ્રામાં સરી પડ્યા, અને વસુદેવ તથા દેવકીને બાંધતી લોખંડની સાંકળો આપમેળે ઢીલી પડી ગઈ. મધ્યરાત્રિએ, શ્રાવણ વદ આઠમના દિવસે—જે પછીથી દર વર્ષે જન્માષ્ટમી તરીકે ઉજવાઈ—દેવકીએ ઘેરા, તેજસ્વી વર્ણના એક પુત્રને જન્મ આપ્યો. ગ્રંથ નોંધે છે કે શિશુ પ્રથમ પોતાના માતા-પિતા સમક્ષ પોતાના પૂર્ણ દૈવી સ્વરૂપમાં—ચાર ભુજાઓ સાથે અને સમૃદ્ધ અલંકારોથી સજ્જ—પ્રગટ થયું, જેથી વસુદેવ અને દેવકી સંદેહ વિના જાણી શકે કે આ કોઈ સામાન્ય જન્મ નથી; ત્યારબાદ જ તેણે સામાન્ય શિશુનું રૂપ ધારણ કર્યું. કોટડી પ્રકાશથી ભરાઈ ગઈ, અને દંપતીએ આનંદ અને ભય બંને અનુભવ્યા, એ જાણીને કે કંસ આ સંતાન માટે પણ એ જ રીતે આવશે જેમ તે પહેલાંના છ માટે આવ્યો હતો.

એક દૈવી વાણીએ વસુદેવને આદેશ આપ્યો કે શિશુને ગોકુળ, નંદ અને યશોદાના ઘરે લઈ જાઓ, અને તેમના સ્થાને ત્યાં હમણાં જ જન્મેલી તેમની પુત્રીને પાછી લાવો. કારાગૃહના દરવાજા આપમેળે ખૂલી ગયા, અને રક્ષકો બેભાન રહ્યા. વસુદેવે શિશુને વણેલી ટોપલીમાં મૂક્યું અને તોફાની રાત્રિમાં બહાર નીકળ્યા. ઉફાણ પર અને ક્રોધમાં વહેતી યમુના તેમણે પાણીમાં પગ મૂકતાં જ તેમની સામે બે ભાગમાં વહેંચાઈ ગઈ, અને મહાન સર્પ શેષ તેમની પાછળ ઊભા થયા, શિશુને વરસાદથી બચાવવા ટોપલી પર પોતાની ફેણ ફેલાવી.

વસુદેવ સુરક્ષિત રીતે પાર ઊતરીને નંદના ઘરે પહોંચ્યા, જ્યાં તેમણે યશોદાને નવજાત પુત્રી સાથે ઊંઘતી જોઈ. તેમણે બાળકોની અદલાબદલી કરી—કૃષ્ણને યશોદાના ખોળામાં મૂક્યા અને પુત્રીને રક્ષકો જાગે તે પહેલાં કારાગૃહમાં પાછી લઈ ગયા. દરવાજા બંધ થયા અને સાંકળો ફરી જકડાઈ ગઈ, બિલકુલ પહેલાં હતી તેમ જ, રાત્રિમાં જે બન્યું તેનો કોઈ નિશાન બાકી રહ્યા વિના.

જ્યારે કંસને આઠમા જન્મની ખબર પડી, ત્યારે તે કારાગૃહ તરફ દોડ્યો અને બીજાઓની જેમ તે બાળકીને મારી નાખવા માટે પકડી લીધી. જ્યારે તેણે તેને પથ્થરની ફરશ પર પટકવાનો પ્રયાસ કર્યો, ત્યારે તે તેના હાથમાંથી સરકી ગઈ અને હવામાં ઊંચે ઊડીને એક તેજસ્વી, અનેક ભુજાઓવાળી દેવીમાં રૂપાંતરિત થઈ—મોટાભાગના વર્ણનોમાં તેને યોગમાયા તરીકે સ્મરણમાં રાખવામાં આવે છે. તે હસી અને તેને સ્પષ્ટ કહ્યું કે જેનો તેના વધ માટે નિર્ધાર થયેલો છે તે પહેલેથી બીજે ક્યાંક જન્મીને સુરક્ષિત છે, કે તેનું મૃત્યુ હવે નિશ્ચિત છે, અને પછી તે અદૃશ્ય થઈ ગઈ. કંસ ભયથી ભરાઈ ગયો, જે ગતિમાં મુકાઈ ચૂક્યું હતું તેને પલટાવવામાં અસમર્થ. આ દરમિયાન, ગોકુળમાં, કૃષ્ણ નંદ અને યશોદાના લાડીલા પુત્ર તરીકે મોટા થયા—વર્ષો સુધી પોતાના સાચા જન્મથી અજાણ, તોફાનમાં નદી પાર કરાવાયેલા, એક એવી ભવિષ્યવાણી પૂર્ણ કરવા માટે જેના વિશે તેમને હજી સુધી કહેવાયું નહોતું કે તે પૂર્ણ કરવા માટે તેમનો જન્મ થયો છે.

જન્માષ્ટમી દર વર્ષે હિંદુ ઘરો અને મંદિરોમાં આ રાત્રિનું પુનઃસર્જન કરે છે—મધ્યરાત્રિ સુધી ઉપવાસ રાખીને, જે ચોક્કસ ઘડીએ પરંપરા માને છે કે કૃષ્ણનો જન્મ થયો હતો તેને પાળીને, અને તે જ ક્રમને ફરી કહેતાં ભક્તિગીતો ગાઈને: ભવિષ્યવાણી, ગુમાવેલાં છ સંતાનો, તોફાન, વહેંચાયેલી નદી, અને શિશુઓની અદલાબદલી જેણે સાતમાને તે ભાગ્યથી બચાવ્યો જેમાંથી પહેલાંના છ બચી શક્યા નહોતા.

આ કથા ટકી રહેવાનું કારણ અંશતઃ એ છે કે તે રાજસત્તાના સામાન્ય સ્વરૂપને કેટલી સંપૂર્ણપણે ઊલટાવી દે છે. કંસ પાસે દૃશ્યમાન દરેક લાભ હતો: સિંહાસન, સેના, કારાગૃહના દ્વાર પર જ તૈનાત રક્ષકો. એક પિતા, એક તોફાની રાત્રિમાં, એક જ શિશુને એક જ ઉફાણભરી નદી પાર લઈ ગયો તે ક્ષણે આ બધા લાભ નિષ્ફળ ગયા. આ ઊલટાવી દેવું—માત્ર પાર ઊતરવાના ચમત્કાર કરતાં પણ વધુ—એ છે જેની તરફ ભક્તો દર જન્માષ્ટમીએ પાછા ફરે છે: એ સ્મરણ કે કોઈ પણ અત્યાચારી જે કિલ્લો બાંધે તે, તેના જન્મ પહેલાં જ ગતિમાં મુકાઈ ચૂકેલા સત્યની સામે દરેક દ્વાર સંપૂર્ણપણે બંધ કરી શકતો નથી. ભક્તો આ સ્મરણને દર વર્ષે માત્ર અમૂર્ત ધર્મશાસ્ત્ર તરીકે નહીં, પણ પેઢી દર પેઢી સંપૂર્ણપણે ફરી કહેવાતી કથા તરીકે જીવંત રાખે છે—કારણ કે જે કોઈ કિલ્લો આખરે ટકાવી શકતો નથી, તે એક કથા ટકાવી રાખે છે.

દર જન્માષ્ટમીએ આખી રાત જાગરણ કરતા ભક્તો, એક અર્થમાં, વસુદેવ સાથે જ જાગરણ કરી રહ્યા હોય છે—એ જ તોફાનમાં, એ જ પાર ઊતરવાની ક્રિયા ફરી પૂર્ણ થાય તેની રાહ જોતા.