પંચ દ્વારકા

• •
  આ શું છે: પંચ દ્વારકા, અર્થાત પાંચ દ્વારકા, પશ્ચિમ ભારતની એક પવિત્ર તીર્થયાત્રા-શૃંખલા છે, જે ભગવાન શ્રી કૃષ્ણના રાજસી, આત્મીય, કરુણામય અને રક્ષક સ્વરૂપોનું સન્માન કરે છે. તેમાં દ્વારકામાં દ્વારકાધીશ જગત મંદિર, બેટ દ્વારકા, ડાકોરનું રણછોડરાયજી મંદિર, નાથદ્વારાનું શ્રીનાથજી મંદિર અને કાંકરોલીનું દ્વારકાધીશ મંદિર સમાવિષ્ટ છે.
• •
  દર્શન / જપનું ફળ: ભાગવત પુરાણ અને સ્કંદ પુરાણમાં મૂળ ધરાવતી ભક્તિ પરંપરા શીખવે છે કે આ પાંચ ગર્ભગૃહોમાં ભગવાનનાં દર્શન આત્માને ત્રિવિધ તાપમાંથી મુક્ત કરે છે, અનેક જન્મોનાં પાપ ધોઈ નાખે છે, અને શ્રી હરિના ચરણકમળમાં શરણ આપે છે.
• •
  ક્યારે જવું: ઓક્ટોબરથી માર્ચ સુધી હવામાન શીતળ અને સુખદ રહે છે. મુખ્ય ઉત્સવોમાં જન્માષ્ટમી, રાધાષ્ટમી, અન્નકૂટ અને ગોવર્ધન પૂજા, હોળી, તથા તુલસી વિવાહનો સમાવેશ થાય છે.
• •
  ક્યાં: ગુજરાત અને દક્ષિણ રાજસ્થાન. અરબી સમુદ્રના કાંઠે દ્વારકા અને બેટ દ્વારકાથી, મધ્ય ગુજરાતમાં ડાકોર સુધી, અને પછી ઉદયપુર નજીક અરવલ્લી ટેકરીઓમાં નાથદ્વારા તથા રાજસમંદ સરોવરના કાંઠે કાંકરોલી સુધી.
• •
  કેવી રીતે (વિધિ અને નિયમો):
• •
  યાત્રા-માર્ગ: દ્વારકામાં દ્વારકાધીશના દર્શનથી શરૂ કરો, હોડીથી બેટ દ્વારકા જાઓ, પૂર્વ તરફ ડાકોર જાઓ, અને પછી ઉત્તર તરફ નાથદ્વારા તથા કાંકરોલી. આ સામાન્ય યાત્રિક-ક્રમ છે, અને ભક્તો માર્ગની સુવિધા પ્રમાણે તેને ગોઠવી પણ શકે છે.
• •
  સ્નાન અને શુદ્ધિ: પ્રથમ દર્શન પહેલાં દ્વારકામાં ગોમતી ઘાટ પર પવિત્ર સ્નાન કરો, જ્યાં નદી સમુદ્રને મળે છે.
• •
  મંદિરનો પહેરવેશ: પરંપરાગત અને મર્યાદિત વસ્ત્ર; પુરુષો માટે ધોતી અને કુર્તા, સ્ત્રીઓ માટે સાડી અથવા સલવાર-કમીઝ. પગરખાં અને ચામડાની વસ્તુઓ મંદિરની બહાર રાખવામાં આવે છે.
• •
  અર્પણ: તુલસીની મંજરીઓ, માખણ અને સાકરનો ગાંઠિયો, અને બેટ દ્વારકામાં સુદામાના સ્મરણમાં પોંઆ (ચપટા ચોખા).

ભાગવત પુરાણના દશમ સ્કંધ, પચાસમા અધ્યાય મુજબ ભગવાન શ્રી કૃષ્ણે વારંવારના હુમલાઓથી મથુરાના લોકોને દૂર લઈ જવાનું નક્કી કર્યું. તેમણે દિવ્ય શિલ્પી વિશ્વકર્માને પશ્ચિમ સમુદ્રમાં એક ભવ્ય નગરી રચવાનું કહ્યું. તે નગરી દ્વારાવતી, અર્થાત દ્વારકા હતી, જ્યાં ભગવાન દ્વારકાધીશ તરીકે રાજ કરતા અને ધર્મનું રક્ષણ કરતા.

ભક્તિ પરંપરા શીખવે છે કે ભગવાનની હાજરી એક જ નગરીમાં બંધાયેલી નથી. બેટ દ્વારકામાં સ્મરાય છે કે ભગવાને તેમના બાળપણના મિત્ર સુદામા લાવેલા સાદા પોંઆ આનંદપૂર્વક સ્વીકાર્યા હતા, જેની કથા ભાગવત પુરાણના દશમ સ્કંધના અધ્યાય ૮૦ અને ૮૧માં કહેવાઈ છે. ડાકોરમાં ભગવાન ૧૨મી સદીમાં દ્વારકાથી આવીને તેમના વૃદ્ધ ભક્ત બોડાણા સાથે રહેવા આવ્યા હોવાનું મનાય છે, અને ત્યાં તેઓ રણછોડરાય તરીકે પૂજાય છે.

મેવાડના નાથદ્વારામાં શ્રીનાથજીનું સ્વરૂપ, જેમાં બાળ કૃષ્ણ ગોવર્ધન પર્વત ઊંચકી રહ્યા છે, તે પુષ્ટિમાર્ગનું હૃદય છે, જે શ્રી વલ્લભાચાર્ય દ્વારા શીખવાયેલો કૃપાનો માર્ગ છે. તે ૧૭મી સદીમાં બ્રજથી મેવાડ આવ્યું, અને પરંપરા કહે છે કે જે રથમાં તે લઈ જવાતું હતું તે સિહાડ ગામે રોકાઈ ગયું, જેને ભગવાનની ઇચ્છા સમજવામાં આવી કે તેઓ ત્યાં રહેવા માગે છે. રાજસમંદ સરોવરના કાંઠે કાંકરોલીમાં દ્વારકાધીશજીનું સ્વરૂપ, જે પુષ્ટિમાર્ગના સાત મુખ્ય સ્વરૂપોમાંનું એક છે, એક મંદિરમાં પૂજાય છે, જે રાજસ્થાનની ટેકરીઓમાં આ યાત્રાને પૂર્ણ કરે છે.

• •
  જગદ્ગુરુ આદિ શંકરાચાર્ય (૮મી સદી ઈસ્વી): પરંપરા તેમને ચાર મઠ-કેન્દ્રોમાં પશ્ચિમી પીઠ, દ્વારકા શારદા પીઠની સ્થાપના સાથે સ્મરે છે.
• •
  શ્રી વલ્લભાચાર્ય અને શ્રી વિઠ્ઠલનાથજી (૧૫મી થી ૧૬મી સદી ઈસ્વી): તેમણે પુષ્ટિમાર્ગની સ્થાપના કરી અને શ્રીનાથજી તથા અન્ય મુખ્ય સ્વરૂપોની દૈનિક સેવા-પરંપરાઓને આકાર આપ્યો.
• •
  બોડાણા અને ગંગાબાઈ: ડાકોરનું પવિત્ર દંપતી, જેઓ તુલસીનો છોડ લઈને દ્વારકા ચાલીને ગયાં હોવાનું સ્મરાય છે; પરંપરા કહે છે કે તેમની ભક્તિએ ભગવાનને ડાકોર લાવ્યા.
• •
  મીરાંબાઈ (૧૬મી સદી ઈસ્વી): રાજપૂત રાજકુમારી અને સંત-કવયિત્રી, જેમનાં શ્રી કૃષ્ણ માટેનાં વિરહગીતો પરંપરા મુજબ દ્વારકા સાથે જોડાયેલાં છે; કહેવાય છે કે તેઓ ત્યાં ભગવાનની મૂર્તિમાં લીન થયાં.
• •
  નરસિંહ મહેતા (૧૫મી સદી ઈસ્વી): ગુજરાતના કવિ-સંત, જેમનાં કૃષ્ણ ભજનો દરેક ગુજરાતી ઘરમાં ગવાય છે.

શ્રીમદ્ ભાગવત માહાત્મ્યની પ્રારંભિક સ્તુતિ વડે દ્વારકાના ભગવાનનું ચિંતન કરો, જે ભાગવતના પઠન પહેલાં ગાવામાં આવે છે: