નિર્જલા એકાદશી વ્રત કથા અને મહત્વ

પદ્મ પુરાણના ઉત્તરખંડના ૫૧મા અધ્યાયમાં મહર્ષિ વેદવ્યાસ અને પાંડવોમાંના બીજા, બળવાન ભીમસેન વચ્ચેનો ગૌરવશાળી સંવાદ વર્ણવેલો છે.

જ્યારે રાજા યુધિષ્ઠિર, અર્જુન, નકુલ, સહદેવ અને રાણી દ્રૌપદી દરેક એકાદશીનો ઉપવાસ સહજતાથી પાળતા હતા, ત્યારે ભીમ એક અપાર પડકારનો સામનો કરતો હતો. વૃક નામની પ્રજ્વલિત પાચન-અગ્નિથી સંપન્ન ભીમ ક્ષણભર પણ ભૂખ સહન કરી શકતો નહોતો.

ભીમસેન ઊંડી નિષ્ઠા સાથે દાદા વ્યાસ પાસે ગયા:

મહર્ષિ વ્યાસદેવે કરુણાપૂર્વક સ્મિત કરીને જ્યેષ્ઠ માસ (મે-જૂન) ની પરમ તપશ્ચર્યા સમજાવી:

ઋષિના શબ્દોમાં શ્રદ્ધા જગાવતાં ભીમે આ કઠોર વ્રત હાથ ધરવાનો સંકલ્પ કર્યો. ત્યારથી આ પવિત્ર તિથિ સમગ્ર ભારતમાં ભીમસેની એકાદશી અથવા પાંડવ નિર્જળા એકાદશી તરીકે ઉજવાય છે.

જ્યેષ્ઠ શુક્લ એકાદશીની શુભ સવારે ભીમે સ્નાન કર્યું, ભગવાન ત્રિવિક્રમની પૂજા કરી, અને અન્ન તથા જળ વિના ઉપવાસ આરંભ્યો. મધ્યાહ્નનો સૂર્ય ઉનાળાની ગરમીમાં તપતો હતો, ત્યારે ભીમની અંદરની પ્રજ્વલિત ભૂખ દાવાનળની જેમ ભડકવા લાગી.

અત્યંત તરસ અને શારીરિક નબળાઈ છતાં ભીમે પોતાનું ચિત્ત માત્ર ભગવાન વિષ્ણુનાં કમળ-ચરણોમાં સ્થિર કર્યું, પવિત્ર નામોનું સ્મરણ કરતાં અને ભગવાન ત્રિવિક્રમના દિવ્ય સ્વરૂપનું ધ્યાન ધરતાં. મધ્યરાત્રિ સુધીમાં, આકરી તપશ્ચર્યાને કારણે ભીમ થાકીને ઢળી પડ્યો.

પાંડવ ભાઈઓ અને રાણી દ્રૌપદી તેની આસપાસ એકત્ર થયાં, શીતળ ગંગાજળથી તેનો ચહેરો ધોયો અને તેના આધ્યાત્મિક સંકલ્પને પ્રોત્સાહન આપ્યું. દ્વાદશીની પરોઢે, ચોવીસ કલાક સુધી ભૂખ અને તરસ પર સફળતાપૂર્વક વિજય મેળવીને, ભીમે વિદ્વાન બ્રાહ્મણોને જળ અને અન્ન અર્પણ કરીને ઉપવાસ તોડ્યો, અને ભગવાન શ્રીકૃષ્ણના શાશ્વત આશીર્વાદ પ્રાપ્ત કર્યા.

મહર્ષિ વ્યાસે ભીમને આપેલું આશ્વાસન એ કાયમી ફળ, અર્થાત્ આધ્યાત્મિક ફળ, રચે છે, જે ભક્તો દર વર્ષે આ એક ઉપવાસ દ્વારા શોધે છે. સામાન્ય ભક્ત દર વર્ષની ચોવીસેય એકાદશીઓના ઉપવાસ હંમેશાં સમાન કઠોરતાથી પાળી શકતો નથી, એટલે નિર્જળા એકાદશી એક કેન્દ્રિત, એકમાત્ર તપશ્ચર્યા તરીકે ઊભી રહે છે, જે સમગ્ર વાર્ષિક ચક્રનું સંયુક્ત પુણ્ય ધરાવે છે એવું મનાય છે. પરંપરા માને છે કે નિષ્ઠાપૂર્વકનું પાલન મન અને શરીરને શુદ્ધ કરે છે, સંકલ્પને દૃઢ બનાવે છે, અને ભગવાન વિષ્ણુની ઊંડી કૃપા આકર્ષે છે.

આ આચરણ એકાદશી તિથિએ સૂર્યોદય પહેલાં ઔપચારિક સંકલ્પથી આરંભ થાય છે, જે ઇરાદાની મૌખિક પ્રતિજ્ઞા છે. ઘરના દેવસ્થાન અથવા તુલસી છોડ સમક્ષ બેસીને ભક્ત જમણા હાથમાં જળ લે છે, તિથિ અને ઉપવાસનો હેતુ ઉચ્ચારે છે, અને ભગવાન વિષ્ણુ સમક્ષ તે સૂર્યોદયથી આગામી દ્વાદશીના સૂર્યોદય સુધી સંપૂર્ણ નિર્જળ ઉપવાસ રાખવાનો નિશ્ચય કરે છે, અને ઉદ્ભવતું પુણ્ય ભગવાનનાં કમળ-ચરણોમાં અર્પણ કરે છે.

સંકલ્પ લીધા પછી ઉપવાસ સંપૂર્ણ કઠોરતાથી પાળવામાં આવે છે: આખા દિવસ અને રાત દરમિયાન કોઈ અન્ન, ફળ, દૂધ કે પાણી લેવાતું નથી, માત્ર આચમનની નાની વિધિમાં, ગળે ઉતાર્યા વિના, ઘૂંટડો લેવાની છૂટ છે. જેમના માટે સંપૂર્ણ નિર્જળ ઉપવાસ તબીબી રીતે જોખમી હોય તેઓ સુધારેલા સંકલ્પ હેઠળ પાણીનો એક માપ અથવા મોસમી ફળ લઈ શકે છે, પરંતુ આ ઉપવાસનું આદર્શ અને નામ આપનારું સ્વરૂપ કડક નિર્જળ જ રહે છે. સવાર-સાંજ ભગવાન વિષ્ણુની પૂજા અર્પણ થાય છે, અને દિવસ સામાન્ય કાર્યોને બદલે ઈશ્વરના સ્મરણમાં વિતાવાય છે.

આ એકાદશી ઉનાળાના ચરમ સમયે આવતી હોવાથી, જળનું દાન (જળદાન) ખાસ પુણ્યપ્રદ ગણાય છે. ભક્તો જરૂરતમંદોને અને બ્રાહ્મણોને શીતળ, મીઠા પાણીથી ભરેલાં માટીનાં માટલાં (ઘટદાન), તથા પંખા, છત્રીઓ અને મોસમી ફળોનું દાન કરે છે. રાત ઊંઘને બદલે જાગરણમાં વિતાવાય છે, મહામંત્ર (હરે કૃષ્ણ મંત્ર), વિષ્ણુ સહસ્રનામ, કે અચ્યુતાષ્ટકમ્નું પઠન કરતાં, જેથી ભૂખ અને તરસ સૌથી વધુ કઠિન હોય તે કલાકોમાં પણ મન ભગવાનમાં સ્થિર રહે.

ઉપવાસ, એટલે કે પારણ, દ્વાદશીના સૂર્યોદય પછી અને હરિ વાસર સમયગાળો — એકાદશીનો અંતિમ ચરણ જે દ્વાદશીમાં ફેલાય છે અને જે દરમિયાન ઉપવાસ તોડવો વર્જિત છે — પૂર્ણ થયા પછી જ વિધિપૂર્વક સમાપ્ત થાય છે. ભક્ત સ્નાન કરે છે, ભગવાન વિષ્ણુને જળ, અન્ન અને પૂજા અર્પે છે, બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવે છે, અને પછી શુભ મુહૂર્તમાં પહેલાં જળ પીને અને સાદો પ્રસાદ લઈને ઉપવાસ તોડે છે, લાંબા ઉપવાસ પછી તરત ભારે કે સમૃદ્ધ ભોજન ટાળીને. ઉતાવળે કે નિર્ધારિત સમય પહેલાં ઉપવાસ તોડવાથી વ્રત દ્વારા મહેનતપૂર્વક કમાયેલું પુણ્ય ઘટે છે એવું મનાય છે.

ભીમની નિર્જળા એકાદશીની કથા માત્ર કષ્ટની વાર્તા તરીકે નહીં, પરંતુ એક ખાતરી તરીકે યાદ રખાય છે કે નિષ્ઠાપૂર્વકનો પ્રયત્ન, ભક્તની ક્ષમતા ગમે તેટલી અપૂર્ણ હોય, ભગવાન વિષ્ણુ દ્વારા સંપૂર્ણ કૃપા સાથે સ્વીકારાય છે. જેમ બળવાન ભીમ, પોતાના સ્વભાવથી બંધાયેલો, આ એક ઉપવાસ દ્વારા આખા વર્ષના સંયમનું પુણ્ય પામ્યો, તેમ ભક્તોને શીખવવામાં આવે છે કે એક હૃદયપૂર્વકનું ભક્તિ-કાર્ય, ઘણાં નાનાં અધૂરાં કાર્યોનો ભાર વહન કરી શકે છે.