ਨਿਰਜਲਾ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਵ੍ਰਤ ਕਥਾ ਅਤੇ ਵ੍ਰਤ ਦਾ ਮਹੱਤਵ
ਪਦਮ ਪੁਰਾਣ ਤੋਂ ਭੀਮਸੇਨੀ ਨਿਰਜਲਾ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਦੀ ਕਹਾਣੀ, ਜੋ ਜੇਠ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦੀ ਇੱਕ ਬੂੰਦ ਵੀ ਨਾ ਪੀ ਕੇ ਮਨਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਪਦਮ ਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ਉਤਪੱਤੀ
ਪਦਮ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਉੱਤਰ ਖੰਡ ਵਿੱਚ, ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਵੇਦਵਿਆਸ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਂਡਵ ਭਰਾ ਭੀਮਸੇਨ ਵਿਚਕਾਰ ਗੌਰਵਮਈ ਸੰਵਾਦ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਰਾਜਾ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ, ਅਰਜੁਨ, ਨਕੁਲ, ਸਹਿਦੇਵ ਅਤੇ ਰਾਣੀ ਦ੍ਰੋਪਦੀ ਨੇ ਸਹਿਜਤਾ ਨਾਲ ਹਰ ਇੱਕ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਦਾ ਵਰਤ ਰੱਖਿਆ, ਪਰ ਭੀਮ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਚੁਣੌਤੀ ਸੀ। ਵ੍ਰਿਕ ਨਾਮਕ ਪ੍ਰਚੰਡ ਜਠਰਾਗਨੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਭੀਮ ਇੱਕ ਪਲ ਵੀ ਭੁੱਖ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ।
ਭੀਮਸੇਨ ਨੇ ਬਹੁਤ ਉਤਸੁਕਤਾ ਨਾਲ ਦਾਦਾ ਜੀ ਵਿਆਸ ਕੋਲ ਆ ਕੇ ਪੁੱਛਿਆ:
"ਹੇ ਪੂਜਣਯੋਗ ਦਾਦਾ ਜੀ! ਮੇਰੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ, ਮਾਤਾ ਕੁੰਤੀ ਅਤੇ ਦ੍ਰੋਪਦੀ ਮੈਨੂੰ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਵਰਤ ਰੱਖਣ ਲਈ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਮੈਂ ਮਨ ਨਾਲ ਭਗਵਾਨ ਜਨਾਰਦਨ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ ਅਤੇ ਦਾਨ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹਾਂ, ਪਰ ਭੁੱਖ ਦੀਆਂ ਪੀੜਾਂ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਵਰਤ ਦੱਸੋ ਜਿਸ ਨਾਲ ਮੈਂ ਚੌਵੀਂ ਏਕਾਦਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਪੁੰਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਾਂ।"
ਵਿਆਸਦੇਵ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼
ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਵਿਆਸਦੇਵ ਨੇ ਦਇਆਪੂਰਵਕ ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ ਜੇਠ ਮਹੀਨੇ (ਮਈ-ਜੂਨ) ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਤਪਸਿਆ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ:
"ਹੇ ਵਾਯੂਪੁੱਤਰ, ਜੇਠ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਵ੍ਰਿਸ਼ ਜਾਂ ਮਿਥੁਨ ਰਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਖ਼ਤ ਨਿਰਜਲਾ ਵਰਤ ਰੱਖੋ। ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਨ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਦੁਆਦਸ਼ੀ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਨ ਤੱਕ, ਤੁਸੀਂ ਇੱਕ ਬੂੰਦ ਵੀ ਪਾਣੀ ਨਾ ਲਓ। ਇਸ ਇੱਕ ਸਰਵੋਤਮ ਵਰਤ ਨੂੰ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਰੱਖਣ ਨਾਲ, ਤੁਸੀਂ ਸਾਲ ਦੀਆਂ ਚੌਵੀਂ ਏਕਾਦਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਫਲ ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਵੋਗੇ।"
ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ, ਭੀਮ ਨੇ ਇਹ ਸਖ਼ਤ ਵਰਤ ਲੈਣ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਾ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਦਿਨ ਤੋਂ, ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਤਿਥੀ ਸਾਰੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਭੀਮਸੇਨੀ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਜਾਂ ਪਾਂਡਵ ਨਿਰਜਲਾ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਵਜੋਂ ਮਨਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਪਵਿੱਤਰ ਕਥਾ
ਜੇਠ ਸ਼ੁਕਲ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਦੀ ਸ਼ੁਭ ਸਵੇਰ ਨੂੰ, ਭੀਮ ਨੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕੀਤਾ, ਭਗਵਾਨ ਤ੍ਰਿਵਿਕਰਮ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਅੰਨ-ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਵਰਤ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਦੁਪਹਿਰ ਦਾ ਸੂਰਜ ਗਰਮੀ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਨਾਲ ਤਪ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਭੀਮ ਦੀ ਪ੍ਰਚੰਡ ਭੁੱਖ ਜਲਦੇ ਜੰਗਲ ਵਾਂਗ ਭੜਕਣ ਲੱਗੀ।
ਬਹੁਤ ਪਿਆਸ ਅਤੇ ਸਰੀਰਕ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਭੀਮ ਨੇ ਆਪਣਾ ਮਨ ਸਿਰਫ਼ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੇ ਕਮਲ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਲਗਾਇਆ, ਪਵਿੱਤਰ ਨਾਮਾਂ ਦਾ ਜਾਪ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਭਗਵਾਨ ਤ੍ਰਿਵਿਕਰਮ ਦੇ ਦਿਵਯ ਰੂਪ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ। ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਤੱਕ, ਭੀਮ ਸਖ਼ਤ ਤਪਸਿਆ ਕਾਰਨ ਥੱਕ ਕੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ।
ਪਾਂਡਵ ਭਰਾ ਅਤੇ ਰਾਣੀ ਦ੍ਰੋਪਦੀ ਉਸ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ, ਠੰਡੇ ਗੰਗਾ ਜਲ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਮੂੰਹ ਧੋਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ। ਦੁਆਦਸ਼ੀ ਦੀ ਸਵੇਰ ਨੂੰ, ਚੌਵੀ ਘੰਟੇ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਭੁੱਖ-ਪਿਆਸ ਜਿੱਤ ਕੇ, ਭੀਮ ਨੇ ਵਿਦਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਅੰਨ ਦਾਨ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀਆਂ ਸਦੀਵੀ ਅਸੀਸਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਵਰਤ ਖੋਲ੍ਹਿਆ (ਪਾਰਣ)।
ਵਰਤ ਦੇ ਨਿਯਮ ਅਤੇ ਵਿਧੀ (ਕਰਨਯੋਗ ਅਤੇ ਨਾ ਕਰਨਯੋਗ)
੧. ਪੂਰਨ ਨਿਰਜਲਾ ਵਰਤ: ਭਗਤ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਨ ਤੋਂ ਦੁਆਦਸ਼ੀ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਨ ਤੱਕ ਸਾਰੇ ਅੰਨ, ਫਲ, ਦੁੱਧ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਹੇਜ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। (ਆਚਮਨ ਦੌਰਾਨ ਸਿਰਫ਼ ਮੂੰਹ ਧੋਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਹੈ, ਨਿਗਲਣ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ)।
੨. ਜਲ-ਦਾਨ ਅਤੇ ਘਟ-ਦਾਨ: ਲੋੜਵੰਦਾਂ ਨੂੰ ਠੰਡੇ ਮਿੱਠੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰੇ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਭਾਂਡੇ (ਘਟ-ਦਾਨ), ਹੱਥ-ਪੱਖੇ, ਛੱਤਰੀਆਂ ਅਤੇ ਮੌਸਮੀ ਫਲ ਦਾਨ ਕਰਨਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪੁੰਨਦਾਇਕ ਹੈ।
੩. ਨਿਰੰਤਰ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਸਮਰਨ: ਰਾਤ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਓ, ਮਹਾ-ਮੰਤਰ, ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਸਹਸਰਨਾਮ ਜਾਂ ਅਚਿਊਤਾਸ਼ਟਕ ਦਾ ਜਾਪ ਕਰੋ।
੪. ਵਰਤ ਖੋਲ੍ਹਣਾ (ਪਾਰਣ): ਦੁਆਦਸ਼ੀ ਦੀ ਸਵੇਰ ਨੂੰ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਅੰਨ ਭੇਟ ਕਰੋ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਵਾਓ ਅਤੇ ਦੁਆਦਸ਼ੀ ਤਿਥੀ ਖਤਮ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਪਾਣੀ ਪੀ ਕੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸਾਦਾ ਪ੍ਰਸਾਦ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਕੇ ਵਰਤ ਖੋਲ੍ਹੋ।
ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹੋ?
Known as Bhimseni Ekadashi because Bhima observed this single fast to compensate for the entire year.
Occurs during the peak summer month of Jyeshtha (May–June), testing true devotion and self-mastery.
Donating earthen water pots (Ghat Daan) on this day is considered equal to performing pilgrimage to all holy tirthas.
Observing this one fast grants the full spiritual merit of all 24 annual Ekadashis.
Presiding Deity & Parana
Dedicated to Lord Trivikrama; the fast is broken on Dvadashi morning after sunrise, taking care to observe Parana strictly after Hari Vasara ends.
Vishnu
ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਤੋਂ ਹੋਰ
ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ
ਉਹੀ ਸਿੱਖਿਆ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਗੂੰਜਦੀ