ମୋହିନୀ ଏକାଦଶୀ ବ୍ରତ କଥା (ବୈଶାଖ ଶୁକ୍ଳ ପକ୍ଷ)

ବୈଶାଖ ଶୁକ୍ଳ ପକ୍ଷ ମୋହିନୀ ଏକାଦଶୀର ପବିତ୍ର କଥା।

ସୂର୍ଯ୍ୟ ପୁରାଣ ଓ ବଶିଷ୍ଠ-ଶ୍ରୀରାମ ସଂବାଦରେ ଉତ୍ପତ୍ତି

ସୂର୍ଯ୍ୟ ପୁରାଣ ଓ ପଦ୍ମପୁରାଣ ଅନୁସାରେ ତ୍ରେତାଯୁଗରେ ମହର୍ଷି ବଶିଷ୍ଠ ଭଗବାନ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କୁ ମୋହିନୀ ଏକାଦଶୀର ପରମ ମହିମା ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଥିଲେ।

ଶ୍ରୀରାମ ବନରେ ଦେବୀ ସୀତାଙ୍କୁ ଖୋଜୁଥିବା ସମୟରେ ସେ ମହର୍ଷି ବଶିଷ୍ଠଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ:

"ହେ ଗୁରୁଦେବ! ଏପରି କ'ଣ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରତ ଅଛି, ଯାହାର ପ୍ରଭାବରେ ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ ଓ ପାପ ନଷ୍ଟ ହୁଏ, କର୍ମର ପର୍ବତ ପରି ସଞ୍ଚୟ ବିଲୀନ ହୁଏ, ଏବଂ ଚିତ୍ତକୁ ପରମ ଶାନ୍ତି ମିଳେ?"

ମହର୍ଷି ବଶିଷ୍ଠ ଉତ୍ତର ଦେଲେ:

"ହେ ରାମ! ବୈଶାଖ ମାସର ଶୁକ୍ଳ ପକ୍ଷ (ଏପ୍ରିଲ-ମେ) ରେ ମୋହିନୀ ଏକାଦଶୀର ପବିତ୍ର ବ୍ରତ ପାଳନ କର। ଏହା ସମସ୍ତ ମୋହ-ଜାଲକୁ ଛିନ୍ନ କରେ, ପୂର୍ବ ପାପକୁ ଲୋପ କରେ, ଏବଂ ପରମ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ପୂର୍ଣ୍ଣତା ପ୍ରଦାନ କରେ।"

ପଢ଼ିବାକୁ ଇଚ୍ଛୁକ ପାଠକମାନଙ୍କ ପାଇଁ: ପଦ୍ମପୁରାଣର ଉତ୍ତରଖଣ୍ଡ (ଉପସଂହାର ଖଣ୍ଡ) ରେ, ଏନ୍. ଏ. ଦେଶପାଣ୍ଡେଙ୍କ ଇଂରାଜୀ ଅନୁବାଦ ଅନୁସାରେ, ଏହି ଏକାଦଶୀ ଅଧ୍ୟାୟ ୪୯ରେ କୁହାଯାଇଛି, ଯେଉଁଠାରେ ବଶିଷ୍ଠ ରାମଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଇ ବଣିକ-ପୁତ୍ର ଧୃଷ୍ଟବୁଦ୍ଧି ଓ ଋଷି କୌଣ୍ଡିନ୍ୟଙ୍କ କଥା କହନ୍ତି। ସଂସ୍କରଣ ଓ ଅନୁବାଦ ଅନୁସାରେ ଅଧ୍ୟାୟ ସଂଖ୍ୟା ଭିନ୍ନ ହୋଇପାରେ, ତେଣୁ ଏହାକୁ କେବଳ ସେହି ଅନୁବାଦ ପାଇଁ ମାର୍ଗଦର୍ଶକ ଭାବେ ବିଚାର କରନ୍ତୁ।

ଧନପାଳ ଓ ଧୃଷ୍ଟବୁଦ୍ଧିର ପବିତ୍ର କଥା

ସରସ୍ୱତୀ ନଦୀର ମନୋରମ ତଟରେ ଭଦ୍ରାବତୀ ନାମକ ଏକ ସମୃଦ୍ଧ ନଗରୀ ଥିଲା, ଯାହାକୁ ରାଜା ଧୃତିମାନ ଶାସନ କରୁଥିଲେ। ସେହି ନଗରରେ ଧନପାଳ ନାମକ ଜଣେ ଧନୀ ଓ ସଦ୍‌ଗୁଣୀ ବଣିକ ବାସ କରୁଥିଲେ, ଯିଏ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଏକନିଷ୍ଠ ଭକ୍ତ ଥିଲେ, ଏବଂ ଯିଏ ଧର୍ମଶାଳା ନିର୍ମାଣ କରିଥିଲେ, କୂଅ ଖୋଳିଥିଲେ ଓ ଦରିଦ୍ରମାନଙ୍କୁ ଅନ୍ନ ଦେଉଥିଲେ।

ଧନପାଳଙ୍କର ପାଞ୍ଚ ପୁତ୍ର ଥିଲେ: ସୁମନା, ଦ୍ୟୁତିମାନ, ମେଧାବୀ, ସୁକୃତି ଓ ସବୁଠାରୁ ସାନ ଧୃଷ୍ଟବୁଦ୍ଧି।

ତାଙ୍କ ଉଦାର ଭାଇମାନଙ୍କ ଭଳି ନ ହୋଇ, ଧୃଷ୍ଟବୁଦ୍ଧି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁରାଚାରୀ, ଅହଂକାରୀ ଓ ପତିତ ହୋଇଗଲେ। ସେ ଜୁଆରୀ ଓ ଚୋରମାନଙ୍କ ସହିତ ସଙ୍ଗ କଲେ, ପିତାଙ୍କ ଧନ ଦୁର୍ବ୍ୟସନରେ ଉଡ଼ାଇ ଦେଲେ, ମଦ୍ୟପାନ କଲେ ଏବଂ ମାତା-ପିତା ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଅସମ୍ମାନ କଲେ।

ତାଙ୍କ ବାରମ୍ବାର ଅପରାଧରେ ବେଦନା ଅନୁଭବ କରି, ଧନପାଳ ଓ ତାଙ୍କ ଭାଇମାନେ ଶେଷରେ ଧୃଷ୍ଟବୁଦ୍ଧିଙ୍କୁ ଘର ଓ ନଗରରୁ ବହିଷ୍କାର କଲେ।

ଦୁଃଖ ଓ ଋଷି କୌଣ୍ଡିନ୍ୟଙ୍କ ସହିତ ସାକ୍ଷାତ

ସମସ୍ତ ସୁଖ-ସାଥୀ ବନ୍ଧୁମାନେ ତ୍ୟାଗ କଲା ପରେ, ଧୃଷ୍ଟବୁଦ୍ଧି ନିଜର ବସ୍ତ୍ର ଓ ଅଳଙ୍କାର ବିକ୍ରି କରି ଖାଦ୍ୟ କିଣିଲେ। ଶୀଘ୍ର ତାଙ୍କ ପାଖରେ ଆଉ କିଛି ରହିଲା ନାହିଁ। ଭୋକରେ ବ୍ୟାକୁଳ ହୋଇ ସେ ବନରେ ଯାତ୍ରୀମାନଙ୍କୁ ଲୁଟିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ରାଜାଙ୍କ ପ୍ରହରୀମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅନେକ ଥର ଧରା ପଡ଼ି ପ୍ରହାରିତ ହେଲା ପରେ, ସେ ଘୋର ଜଙ୍ଗଲକୁ ପଳାଇଗଲେ, ପ୍ରବଳ ଶୀତରେ ରହି କଞ୍ଚା ପଶୁମାଂସ ଖାଇ।

ଦିନେ ବୈଶାଖ ମାସରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିରାଶାରେ ବୁଲୁଥିବାବେଳେ, ଧୃଷ୍ଟବୁଦ୍ଧି ଗଙ୍ଗା ନଦୀ ତଟରେ ମହର୍ଷି କୌଣ୍ଡିନ୍ୟଙ୍କ ଆଶ୍ରମରେ ପହଞ୍ଚିଲେ।

ମହର୍ଷି କୌଣ୍ଡିନ୍ୟ ସବେମାତ୍ର ଗଙ୍ଗାସ୍ନାନ ସାରି ଉଠିଥିଲେ। ତାଙ୍କ ଭିଜା ବସ୍ତ୍ରରୁ ପବିତ୍ର ଗଙ୍ଗାଜଳର କିଛି ବିନ୍ଦୁ ଧୃଷ୍ଟବୁଦ୍ଧିଙ୍କ ଶରୀରରେ ପଡ଼ିଲା।

ସେହି ପବିତ୍ର ଜଳର ସ୍ପର୍ଶରେ ଧୃଷ୍ଟବୁଦ୍ଧିଙ୍କ ହୃଦୟର ଅଜ୍ଞାନ ନଷ୍ଟ ହେଲା, ଏବଂ ନିଜର ପାପ ପାଇଁ ସେ ଗଭୀର ଅନୁତାପ ଅନୁଭବ କଲେ। ସେ ମହର୍ଷି କୌଣ୍ଡିନ୍ୟଙ୍କ ଚରଣରେ ପଡ଼ି କାନ୍ଦିବାକୁ ଲାଗିଲେ:

"ହେ ମୁନିବର! ମୁଁ ଜୀବନସାରା ଘୋର ପାପ କରିଛି। କୃପା କରି ମୋତେ ଏପରି କୌଣସି ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କୁହନ୍ତୁ ଯାହାଦ୍ୱାରା ମୁଁ ନରକର ଅଗ୍ନିରୁ ରକ୍ଷା ପାଇ ପାରିବି!"

ମୋହିନୀ ଏକାଦଶୀର ବରଦାନ

ମହର୍ଷି କୌଣ୍ଡିନ୍ୟ ଦୟାପୂର୍ବକ କହିଲେ:

"ହେ ବତ୍ସ! ବୈଶାଖ ମାସର ଶୁକ୍ଳ ପକ୍ଷର ମୋହିନୀ ଏକାଦଶୀର ବ୍ରତ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ପାଳନ କର। ଏହି ବ୍ରତ ସୁମେରୁ ପର୍ବତ ପରି ବିଶାଳ ପାପକୁ ମଧ୍ୟ ସେହିପରି ଭସ୍ମ କରିଦିଏ, ଯେପରି ଅଗ୍ନି ତୁଳାର ସ୍ତୂପକୁ ଜାଳିଦିଏ।"

ଧୃଷ୍ଟବୁଦ୍ଧି ବିଧିପୂର୍ବକ ମୋହିନୀ ଏକାଦଶୀର ନିର୍ଜଳା ବ୍ରତ ରଖି ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଆରାଧନା କଲେ। ବ୍ରତର ପ୍ରଭାବରେ ତାଙ୍କ ସମସ୍ତ ପାପ ନଷ୍ଟ ହୋଇଗଲା।

ଦ୍ୱାଦଶୀ ଦିନ ସେ ଦିବ୍ୟ ଦେହ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ ଏବଂ ଦିବ୍ୟ ପୁଷ୍ପକ ବିମାନରେ ବସି ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପରମ ଧାମ ବୈକୁଣ୍ଠକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ।

ପୂଜା ଓ ବ୍ରତ ବିଧି

1.ମୋହ ନାଶ: ଏହି ବ୍ରତ ସାଂସାରିକ ମୋହ-ମାୟା ଓ ଦୁର୍ବ୍ୟସନରୁ ମୁକ୍ତି ଦିଏ।
2.ଶ୍ରୀହରି ପୂଜା: ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ 'ମୋହିନୀ' ସ୍ୱରୂପର ଧ୍ୟାନ କରି ଚନ୍ଦନ, ଧୂପ, ଦୀପ ଓ ତୁଳସୀ ଦଳ ଅର୍ପଣ କରନ୍ତୁ।
3.ରାତ୍ରି ଜାଗରଣ: ରାତ୍ରିରେ ଜାଗରଣ କରି ବିଷ୍ଣୁ ସହସ୍ରନାମ ପାଠ କରନ୍ତୁ।
4.ପାରଣ: ଦ୍ୱାଦଶୀ ଦିନ ପ୍ରଭାତରେ ସ୍ନାନ ଓ ଦାନ ପରେ ବ୍ରତ ଭଙ୍ଗ କରନ୍ତୁ।

ସଙ୍କଳ୍ପ ଓ ବ୍ରତ ସମୟର ଗୁରୁତ୍ୱ

ଧୃଷ୍ଟବୁଦ୍ଧିଙ୍କ ବ୍ରତ ତେବେ ହିଁ ଫଳଦାୟୀ ହୋଇପାରିଲା ଯେବେ ମହର୍ଷି କୌଣ୍ଡିନ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଥମେ ସଙ୍କଳ୍ପ ନେବାକୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେଲେ, ଅର୍ଥାତ୍ ପ୍ରଭାତରେ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ମୋହିନୀ ଏକାଦଶୀର ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ବ୍ରତ ଓ ତା'ପରେ ହେବାକୁ ଥିବା ପାରଣ କୌଣସି ବିଚ୍ୟୁତି ବିନା ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିବାର ଔପଚାରିକ ପ୍ରତିଜ୍ଞା। ଆଜି ଯେଉଁ ଭକ୍ତ ଏହି ଏକାଦଶୀ ପାଳନ କରନ୍ତି, ତାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ଆରମ୍ଭ କରିବାକୁ ଶିଖାଯାଏ: ସଙ୍କଳ୍ପ ହିଁ ଭୋକର ଏକ ଦିନକୁ ସମର୍ପଣରେ ପରିଣତ କରେ, ଠିକ୍ ଯେପରି ଏହା ଜଣେ ତ୍ୟକ୍ତ ପାପୀଙ୍କ ବିବଶ ପ୍ରତିଜ୍ଞାକୁ ବୈକୁଣ୍ଠର ପଥରେ ପରିଣତ କରିଥିଲା।

ବ୍ରତରେ ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟରୁ ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅନ୍ନ ତ୍ୟାଗ ଆବଶ୍ୟକ, ଯେଉଁମାନଙ୍କ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଅନୁମତି ଦିଏ ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅଧିକ କଠୋର ନିର୍ଜଳା ନିୟମ, ଏବଂ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଫଳ ବା ଦୁଧ ଅନୁମୋଦିତ। ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ମୋହିନୀ ସ୍ୱରୂପର ପୂଜା ପ୍ରଭାତରେ ଚନ୍ଦନ, ଧୂପ ଓ ତୁଳସୀ ସହିତ କରାଯାଏ ଏବଂ ସନ୍ଧ୍ୟାରେ ପୁନଃ କରାଯାଏ, ଯେତେବେଳେ ପରିବାର ରାତିସାରା ଜାଗ୍ରତ ରହି ବିଷ୍ଣୁ ସହସ୍ରନାମ ପାଠ କରେ, ଯାହା ଧୃଷ୍ଟବୁଦ୍ଧି ଯେଉଁ ରାତିରେ ନିଦ୍ରା ବଦଳରେ ପ୍ରାର୍ଥନାରେ କାନ୍ଦି କଟାଇଥିଲେ ସେହି ରାତିକୁ ପ୍ରତିଧ୍ୱନିତ କରେ।

ବ୍ରତ ପାରଣ: ଦ୍ୱାଦଶୀରେ ଉପବାସ ସମାପ୍ତି

ବ୍ରତ ଦ୍ୱାଦଶୀ ପ୍ରଭାତରେ, ସେ ବର୍ଷ ପାଇଁ ପଞ୍ଜିକା ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଧାରିତ ସମୟ ମଧ୍ୟରେ ପାରଣ ସହିତ ସମାପ୍ତ ହୁଏ। ଭକ୍ତମାନେ ସ୍ନାନ କରନ୍ତି, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ଅଭାବୀମାନଙ୍କୁ ଦାନ ଦିଅନ୍ତି, ଏବଂ ତା'ପରେ ହିଁ ନିଜର ପ୍ରଥମ ଆହାର ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି; ଠିକ୍ ଯେପରି ଧୃଷ୍ଟବୁଦ୍ଧିଙ୍କ ରୂପାନ୍ତର ତାଙ୍କ ଅବିରାମ ଅନୁତାପ-ରାତ୍ରି ପରେ ଦ୍ୱାଦଶୀ ପ୍ରଭାତରେ ସୁନିଶ୍ଚିତ ହୋଇଥିଲା।

ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଶିକ୍ଷା

ମୋହିନୀ ଏକାଦଶୀର ଶିକ୍ଷା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଏହି କଥା ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ ଯେ ମହର୍ଷି କୌଣ୍ଡିନ୍ୟଙ୍କ ଜଳ ସ୍ପର୍ଶ କରିବା ପୂର୍ବରୁ ଧୃଷ୍ଟବୁଦ୍ଧି କିଏ ଥିଲେ: ନା ରାଜା, ନା ଋଷି, ବରଂ ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ଯିଏ ନିଜ ପିତାଙ୍କ ପୁଣ୍ୟରୁ ମିଳିଥିବା ପ୍ରତ୍ୟେକ ସୁଯୋଗ ନଷ୍ଟ କରିଦେଇଥିଲେ। ବଶିଷ୍ଠ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କୁ କୁହନ୍ତି ଯେ ଏହି ବ୍ରତକୁ ଏଥିପାଇଁ ଶକ୍ତି ଦିଆଯାଇଛି ଯେ କୌଣସି ପାପ ଏତେ ବଡ଼ ବୋଲି ଗଣାଯିବ ନାହିଁ ଯାହାକୁ ଏହା ଭସ୍ମ କରିପାରିବ ନାହିଁ, ଯଦି ଭକ୍ତ ଧୃଷ୍ଟବୁଦ୍ଧିଙ୍କ ପରି ପ୍ରକୃତ ଅଶ୍ରୁ ଓ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମର୍ପଣ ସହିତ ଏହା ପାଖକୁ ଆସେ, କେବଳ ଔପଚାରିକତା ସହିତ ନୁହେଁ।