मोहिनी एकादशी व्रत कथा (वैशाख शुक्ल पक्ष)

सूर्य पुराण आणि पद्म पुराणात, त्रेतायुगात ऋषी वसिष्ठ भगवान श्रीरामांना मोहिनी एकादशीचे परम माहात्म्य सांगतात.

भगवान श्रीराम जंगलात देवी सीतेचा शोध घेत असताना त्यांनी ऋषी वसिष्ठांना विचारले:

महर्षी वसिष्ठ उत्तर देतात:

ज्यांना मूळ ग्रंथ पाहायचा आहे त्यांच्यासाठी: पद्म पुराणाच्या उत्तरखंडात (शेवटच्या भागात), एन. ए. देशपांडे यांच्या इंग्रजी अनुवादानुसार, ही एकादशी अध्याय ४९ मध्ये सांगितली आहे; तिथे ऋषी वसिष्ठ रामांना उत्तर देतात आणि व्यापाऱ्याचा पुत्र धृष्टबुद्धी व ऋषी कौंडिन्य यांची कथा सांगतात. अध्याय-क्रमांक आवृत्ती आणि अनुवादानुसार वेगळे असतात, म्हणून हे त्या विशिष्ट अनुवादासाठीचे मार्गदर्शक म्हणून वाचावे.

पवित्र सरस्वती नदीच्या रम्य तीरावर भद्रावती नावाची समृद्ध नगरी उभी होती, जिच्यावर राजा धृतिमान राज्य करत होते. त्या नगरीत धनपाल नावाचा एक श्रीमंत आणि सद्गुणी व्यापारी राहत होता, जो भगवान विष्णूंचा प्रामाणिक भक्त होता; त्याने धर्मशाळा बांधल्या, विहिरी खोदल्या आणि गरिबांना अन्नदान केले.

धनपालाला पाच पुत्र होते: सुमना, द्युतिमान, मेधावी, सुकृती, आणि सर्वात धाकटा धृष्टबुद्धी.

आपल्या थोर भावांच्या विपरीत, धृष्टबुद्धी दुष्ट, गर्विष्ठ आणि पतित होता. तो जुगारी आणि चोरांच्या संगतीत राहिला, व्यसनांवर वडिलांची संपत्ती उधळली, मद्यपान केले, आणि माता-पिता व ब्राह्मणांचा अनादर केला.

त्याच्या वारंवारच्या गुन्ह्यांनी व्यथित होऊन धनपाल आणि त्याच्या भावांनी अखेरीस धृष्टबुद्धीला घरातून आणि गावातून हाकलून दिले.

सर्व स्वार्थी मित्रांनी सोडून दिल्यावर धृष्टबुद्धीने अन्नासाठी आपले वस्त्र आणि अलंकार विकले. लवकरच त्याच्याकडे काहीच उरले नाही. भुकेने व्याकूळ होऊन त्याने जंगलात प्रवाशांना लुटण्यास सुरुवात केली. राजाच्या रक्षकांनी त्याला अनेक वेळा पकडून मारहाण केली, आणि तो घनदाट रानात पळून गेला, कडाक्याच्या थंडीत राहत आणि कच्चे प्राण्यांचे मांस खात.

एके दिवशी वैशाख महिन्यात पूर्ण निराशेत भटकत असताना धृष्टबुद्धी पवित्र गंगा नदीच्या तीरावरील महान ऋषी कौंडिन्यांच्या आश्रमात पोहोचला.

ऋषी कौंडिन्य नुकतेच स्नान करून पवित्र नदीतून बाहेर आले होते. ऋषींच्या वस्त्रांवरून शुद्ध, पावन गंगाजलाचे थेंब धृष्टबुद्धीच्या अंगावर उडाले.

त्या पवित्र जलाच्या दिव्य स्पर्शाने धृष्टबुद्धीचा विवेक जागा झाला. दुःखाने रडत तो ऋषी कौंडिन्यांच्या चरणी लोटांगण घालून म्हणाला:

ऋषी कौंडिन्य अपार करुणेने त्याच्याकडे पाहून म्हणाले:

धृष्टबुद्धीने वैशाख शुक्ल एकादशीला पश्चात्तापाच्या गहिऱ्या अश्रूंसह व्रत पाळले, प्रार्थनेत जागृत राहून.

एकादशीनंतरच्या द्वादशीच्या सकाळी भगवान विष्णूंच्या अपार कृपेने त्याची सर्व पापे भस्म झाली. तो एका दिव्य, तेजस्वी आत्म्यात रूपांतरित झाला.

गरुडध्वजांकित दिव्य विमाने (विमान) आली, आणि धृष्टबुद्धी थेट परम वैकुंठधामाला गेला.

1. 1.मोहापासून मुक्ती (मोहक्षय): सांसारिक मोह आणि व्यसनांविषयीची आसक्ती दूर करते.
2. 2.मोहिनी मूर्तीरूप भगवान विष्णूंची उपासना: समुद्रमंथनाच्या वेळी देवांना अमृत (अमृत) वाटणाऱ्या भगवान विष्णूंच्या मोहक रूपाचे ध्यान करा.
3. 3.जप: “ॐ नमो भगवते वासुदेवाय” या मंत्राचा जप करा.
4. 4.द्वादशीचे पारणा: द्वादशीच्या सकाळी दानधर्म आणि प्रसादाने लवकर उपवास सोडा.

धृष्टबुद्धीच्या उपवासाला कोणतेही पुण्य लाभण्यापूर्वी, ऋषी कौंडिन्यांनी त्याला पहाटे भगवान विष्णूंसमोर उच्चारला जाणारा औपचारिक संकल्प करून सुरुवात करण्यास सांगितले, ज्यात मोहिनी एकादशीचे नाव घेतले जाते आणि तो उपवास व त्यानंतरचे पारणा कोणतीही चूक न करता पूर्ण करण्याचा निर्धार केला जातो. आज ही एकादशी आचरण करू इच्छिणाऱ्या कोणत्याही भक्ताला त्याच प्रकारे सुरुवात करण्यास सांगितले जाते: संकल्पच भुकेच्या दिवसाला अर्पणात बदलतो, जसा एका उपाशी बहिष्कृताच्या हताश संकल्पाला वैकुंठाचा मार्ग बनवला.

उपवासात सूर्योदयापासून सूर्योदयापर्यंत धान्य वर्ज्य असते, ज्यांची प्रकृती साथ देते त्यांच्यासाठी कठोर निर्जल शिस्त असते, आणि इतरांसाठी फळे किंवा दूध अनुमत असते. मोहक मोहिनी रूपातील भगवान विष्णूंची पूजा सकाळी चंदन, धूप आणि तुळशीने केली जाते, आणि संध्याकाळी ती पुन्हा होते, जेव्हा कुटुंब रात्रभर जागे राहून विष्णुसहस्रनाम पठण करते, धृष्टबुद्धीने झोपेऐवजी प्रार्थनेत अश्रू ढाळत घालवलेल्या रात्रीचे प्रतिध्वनी करत.

उपवासाची सांगता द्वादशीच्या सकाळी पारणाने होते, त्या वर्षासाठी पंचांगाने निश्चित केलेल्या कालावधीत. भक्त स्नान करतात, ब्राह्मणांना आणि गरजूंना दान देतात, आणि मगच स्वतःचे पहिले जेवण घेतात, जसे धृष्टबुद्धीचे रूपांतर त्याच्या अखंड पश्चात्तापाच्या रात्रीनंतर एका द्वादशीच्या सकाळी मुद्रित झाले.

मोहिनी एकादशीची शिकवण पूर्णपणे धृष्टबुद्धी ऋषी कौंडिन्यांच्या जलाने स्पर्शला जाण्यापूर्वी कोण होता यावर आधारित आहे: राजा नव्हे, ऋषी नव्हे, तर आपल्या वडिलांच्या सद्गुणाने दिलेला प्रत्येक लाभ वाया घालवलेला माणूस. वसिष्ठ रामांना सांगतात की या व्रताला त्याचे सामर्थ्य अशासाठी दिले गेले की कोणतेही पाप त्याने जाळून टाकण्यास खूप मोठे मानले जाऊ नये, जर भक्त त्याच्याकडे, धृष्टबुद्धीप्रमाणे, औपचारिकता नव्हे तर खऱ्या अश्रूंनी आणि पूर्ण शरणागतीने आला तर.