मोक्षदा एकादशी व्रत कथा आणि गीता जयंती

मोक्षदा एकादशी मार्गशीर्ष महिन्याच्या (नोव्हेंबर–डिसेंबर) शुक्ल पक्षातील, म्हणजे उजळ अर्ध्या भागातील, अकराव्या चांद्र दिवशी येते. ही कथा ब्रह्मांड पुराणात आणि पद्म पुराणाच्या उत्तरखंडाच्या अध्याय ३९ मध्ये नोंदलेली आहे. तिथे भगवान श्रीकृष्ण युधिष्ठिरांना सांगतात की हे व्रत पाळण्यात आपल्या पूर्वजांना, म्हणजे पितरांना, खालच्या लोकांतील दुःखातून मुक्त करण्याचे आणि ते पाळणाऱ्याला मोक्ष, म्हणजे आध्यात्मिक मुक्ती, प्रदान करण्याचे सामर्थ्य आहे. हा दिवस जगभर गीता जयंती म्हणूनही साजरा होतो, कारण परंपरा मानते की याच चंद्रतिथीला भगवान श्रीकृष्णांनी कुरुक्षेत्राच्या रणभूमीवर अर्जुनाला भगवद्गीता सांगितली.

चंपकनगरी नावाच्या नगरीत एकदा वैखानस नावाचे धर्मनिष्ठ राजा राज्य करत होते, ज्यांच्या राजवटीत प्रजा शांततेने राहत होती आणि वैदिक सद्गुणांचे स्पष्ट प्रामाणिकपणे पालन करत होती. एका रात्री राजाला एक स्पष्ट आणि अस्वस्थ करणारे स्वप्न पडले: त्याने आपल्या दिवंगत पित्याला नरकलोकात भयंकर यातना भोगताना पाहिले. स्वप्नात त्याचे पिता थेट त्याला हाक मारून म्हणाले की पूर्वजन्मातील पापकर्मांमुळे ते त्या अग्नीत जळत आहेत, आणि त्यांच्या पुत्राने त्या यातनांतून सोडवू शकेल असे काही परम तप करावे, अशी विनंती केली.

खोलवर हादरलेल्या राजा वैखानसांनी पहाटेच आपल्या मंत्र्यांना आणि राजपुरोहितांना बोलावून स्वप्नाचे संपूर्ण वर्णन केले. त्यांच्या सल्ल्यानुसार ते डोंगराळ अरण्यात पर्वत मुनींच्या आश्रमात गेले, ज्यांना भूत, वर्तमान आणि भविष्य एकाच वेळी जाणणारे, त्रिकालज्ञानी, मानले जात असे. राजाने ऋषींना नमस्कार केला, स्वप्न जसे पाहिले तसे तंतोतंत सांगितले, आणि आपल्या पित्याला अशा यातनांतून कोणते कर्म मुक्त करू शकेल असे विचारले.

पर्वत मुनी गहन ध्यानात गेले, आणि परत आल्यावर त्यांनी राजाला सांगितले की पूर्वजन्मी त्याच्या पित्याने अहंकारातून आपल्या कायदेशीर पत्नीवर गंभीर अन्याय केला होता, आणि हेच कर्मऋण त्याच्या सध्याच्या यातनांचे खरे कारण आहे. त्याला मुक्त करण्यासाठी ऋषींनी सांगितले:

राजा वैखानस नव्या श्रद्धेने आपल्या राज्यात परतले. मार्गशीर्ष शुक्ल एकादशी आल्यावर त्यांनी आपल्या राण्या आणि संपूर्ण परिवारासह व्रत पाळले, ऋषींनी सांगितल्याप्रमाणे दिवसरात्र तुळशीची पाने, धूप आणि दिवे अर्पण करून भगवान दामोदरांची पूजा केली. पुढील द्वादशीच्या सकाळी राजाने भगवान विष्णूंना मनःपूर्वक प्रार्थना केली आणि व्रताचे पुण्य आपल्या दिवंगत पित्याला औपचारिकरीत्या अर्पण केले. त्या क्षणी पित्याचा आत्मा यातनांतून मुक्त झाला आणि तेजस्वी दिव्य रूप धारण केले. फुलांनी सजलेल्या दिव्य विमानात (विमान) आरूढ होऊन ते स्वर्गाकडे गेले, प्रस्थान करण्यापूर्वी आपल्या पुत्राला दीर्घायुष्य आणि आध्यात्मिक पूर्णतेचे आशीर्वाद देत.

परंपरा मानते की भगवद्गीतेचे सातशे श्लोक याच दिवशी सांगितले गेले, म्हणून मोक्षदा एकादशी अनेक कुटुंबांत गीता जयंती म्हणूनही पाळली जाते. भक्त गीता पारायण करतात, म्हणजे सर्व अठरा अध्यायांचे पूर्ण वाचन, किंवा आपल्या पठणाचा भर बाराव्या अध्याय, भक्तियोग, आणि पंधराव्या अध्याय, पुरुषोत्तमयोग, यावर ठेवतात. या दिवशी दुसऱ्याला भगवद्गीतेची प्रत भेट देणे हे विद्यादान, म्हणजे ज्ञानदान, मानले जाते आणि या आचरणाशी संबंधित सर्वात पुण्यदायी दानांत त्याची गणना होते.

या कथेच्या रचनेत एका कृतीवर असामान्य भर दिला आहे: राजा आपल्या पित्याच्या यातनांना थेट उद्देशून कोणताही विधी करत नाहीत, तसेच कारण कळल्यावर दुसरा उपाय शोधत नाहीत. ते केवळ पूर्ण प्रामाणिकपणे व्रत पाळतात, आणि ते सोडण्याच्या क्षणी त्याचे पुण्य दुसरीकडे वळवण्याचा निर्णय घेतात. हीच हस्तांतरणीय पुण्याची रचना इतर अनेक एकादशी कथांतही आढळते, आणि मोक्षदा हे नाव, म्हणजे मुक्ती देणारी, या क्षमतेकडेच निर्देश करते: या व्रताचे फल नरकातील आत्म्यापर्यंत पोहोचण्याइतके सामर्थ्यवान मानले जाते, म्हणूनच पितृतर्पण, म्हणजे दिवसाचे पुण्य आपल्या पूर्वजांना समर्पित करणे, आजही या व्रताच्या आचरणाचा केंद्रबिंदू आहे.

भक्त पहाटे संकल्पाने दिवसाची सुरुवात करतात, म्हणजे सूर्योदयापूर्वी घेतलेली औपचारिक प्रतिज्ञा, जी भक्ताचा हेतू नमूद करते, मग तो वैयक्तिक मुक्तीसाठी असो किंवा कथेप्रमाणे पूर्वजाच्या शांतीसाठी, आणि व्रत दामोदर रूपातील भगवान विष्णूंना समर्पित करते. उपवासात सहसा दिवसभर धान्य वर्ज्य असते, आणि अनेक भक्त रात्रभर अधिक कठोर केवळ फळे किंवा केवळ पाण्याची शिस्त पाळतात. प्रथेनुसार सकाळी आणि संध्याकाळी पूजा केली जाते, वेदीवर चंदनाचा लेप, ताजी तुळशीची पाने आणि फळे अर्पण केली जातात, आणि दिवस सामान्य व्यवहारांऐवजी गीतेचे श्लोक पठण करण्यात घालवला जातो.

उपवास योग्य मुहूर्तावर, द्वादशीच्या सकाळी, पारणा करून सोडला जातो: भगवंतांना अन्न अर्पण केल्यानंतर आणि पुरोहित किंवा गरजूंना दक्षिणा दिल्यानंतर, कधीही निर्धारित वेळेआधी नाही. पूर्वजांसाठी व्रत पाळणाऱ्या भक्तासाठी, जसे राजा वैखानस यांनी केले, पारणाच्या क्षणी दिवसाचे पुण्य औपचारिकरीत्या हस्तांतरित करण्याचे हे समापन कृत्य, व्रताचे मुक्तिदायी सामर्थ्य प्रत्यक्ष कार्यरत होण्याचा क्षण मानला जातो.