सन्त तुकाराम

यो भजनले प्रकृतिका तत्वहरू—रूख, लता, जनावर, चरा—लाई आफ्नो परिवार र साथीको रूपमा वर्णन गर्दछ, र एकान्तमा भगवानको भजन गर्नाले आउने आनन्द र मानसिक शान्तिको चर्चा गर्दछ।

सन्त तुकारामको यो अत्यन्त भावुक बिदाइको अभङ्ग हो। वैकुण्ठ प्रस्थान गर्नुअघि उहाँले सम्पूर्ण भक्तजनलाई अन्तिम 'राम-राम' भन्दै आफ्नो वास्तविक घर (निजधाम) तर्फ प्रस्थान गर्नुभयो।

जगद्गुरु सन्त तुकाराम महाराजको यो अभङ्ग अनन्य शरणागति र परम शान्तिको अमूल्य गीत हो। इँटामा उभिएका श्री विट्ठलको चरण दर्शन गरेपछि मनको भड्काइ र संसारको थकान सधैँका लागि मेटिएको छ। अब सर्वत्र केवल ब्रह्मानन्द मात्र बाँकी छ। तुकाराम भन्दछन्: हाम्रा लागि विट्ठल नै जीवनको साँचो नाप हुनुहुन्छ।

सन्त तुकारामको यो अभङ्ग अद्वैत भक्ति र ब्रह्मानन्दको सर्वोच्च अवस्थाको गीत हो। परमात्मासँग एकाकार भएपछि सबै द्वैत हराएर केवल आनन्दको सागर मात्र बाँकी रहन्छ, जसलाई शब्दमा वर्णन गर्न सकिँदैन।

सन्त तुकारामको यो अभङ्ग विरह-भक्तिको अनुपम उदाहरण हो। पूर्णिमाको चन्द्रमालाई पर्खने चकोर, चाडपर्वमा माइती जान आतुर छोरी, र भोकले आमालाई पर्खने बालकको दृष्टान्त दिएर तुकोबाले विट्ठलको दर्शनको तिर्खा प्रकट गर्नुभएको छ।

सन्त तुकाराम महाराजको यो परम प्रार्थनापूर्ण अभङ्ग हो। सांसारिक धन-सम्पत्ति वा मोक्षको समेत चाहना नराखी उहाँले परमात्मासँग एउटै वरदान माग्नुभएको छ—'हे प्रभु! मलाई कहिल्यै तपाईंको विस्मृति नहोस् र सधैँ सन्तहरूको सङ्ग पाइरहोस्।'

सन्त तुकाराम महाराजको यो अत्यन्त लोकप्रिय अभङ्गले साँचो साधु र मानवताको मर्म सिकाउँछ। जसले दुःखी, पीडित र असहायहरूलाई आफ्नै ठानेर माया गर्छ, उही सच्चा सन्त हो र उसैमा साक्षात् परमात्माको वास हुन्छ।

सन्त तुकारामको यो अभङ्गले पंढरपुरको चन्द्रभागा नदीको बालुवामा भक्तहरूले गर्ने दिव्य कीर्तन र नृत्यको सजीव वर्णन गर्दछ। अहंकार र रिसलाई त्यागेर सबैले एक-अर्काको खुट्टा ढोग्दै भवसागर तर्ने सरल बाटो अपनाउँछन्।

जगद्गुरु सन्त तुकाराम महाराजको नम्रताको अमर भजन हो यो। उनी भगवान्सँग प्रार्थना गर्दछन्: 'हे प्रभु, मलाई ठूलो होइन, सानो हुने वरदान दिनुहोस्!' किनकि सानो कमिलाले चिनीको स्वाद खान पाउँछ, तर विशाल ऐरावत हात्तीले अंकुशको चोट सहनुपर्दछ।

सन्त तुकाराम महाराजको यो आदि एवं मङ्गलकारी अभङ्गले पण्डरपुरका भगवान् विट्ठलको मनमोहक सगुण रूपको स्तुति गर्दछ। इँटामाथि समचरण उभिएर, कम्मरमा दुवै हात राखेर, गलामा तुलसीको माला र पीताम्बर पहिरिनुभएका प्रभुको रूप नै भक्तको सर्वोच्च सुख हो।

जगद्गुरु सन्त तुकाराम महाराजको यो अभङ्ग विट्ठल नामको निरन्तर जप र ध्यानको दिव्य उपदेश हो। गीतमा विट्ठलको गुणगान गर्नुहोस्, चित्तमा उहाँको ध्यान गर्नुहोस्, र इँटामा उभिनुभएका विट्ठलको दर्शन गर्नुहोस्। विट्ठल अनाथहरूको बन्धु र कृपाको सागर हुनुहुन्छ। उहाँको नाम लिनेबित्तिकै मुख अमृतले भरिन्छ।

सन्त तुकारामको यो प्रसिद्ध मराठी अभङ्गले प्रकृति र ईश्वरको एकताको सन्देश दिन्छ। तुकाराम महाराज भन्नुहुन्छ कि रुख, लहरा र वनका चराहरू नै हाम्रा सच्चा आफन्त हुन्।