हरिद्वार र हर की पौडी
गङ्गाको दिव्य प्रवेशद्वार र पवित्र ब्रह्मकुण्ड
सप्त मोक्षदायी नगरीहरूमध्ये एक प्राचीन मायापुरी (हरिद्वार) त्यो पावन तीर्थ हो जहाँ माँ गङ्गा हिमालयको काखबाट तराईको मैदानमा प्रवेश गर्दछिन्। हर की पौडी र ब्रह्मकुण्डमा गरिएको पावन स्नान र सन्ध्या गङ्गा आरतीले साधकलाई सम्पूर्ण पापहरूबाट मुक्ति र परमकल्याण प्रदान गर्दछ।
त्वरित भक्ति मार्गदर्शन: एक दृष्टिमा
- •यो के हो: एक समयमा मायापुरी भनिएको हरिद्वार त्यो द्वार हो जहाँ गङ्गा शिवालिकको फेदी छोडेर समतलमा प्रवेश गर्नुहुन्छ। भगवानका पाइला भनिने हर की पौडीमा ब्रह्मकुण्ड छ, जसलाई अमृतका थोपा खसेको ठाउँका रूपमा पूजिन्छ।
- •दर्शन र जपको फल: तीर्थयात्रीहरू यहाँ पापबाट शुद्ध हुन, पुर्खाहरूको स्मरण गर्न, र बद्रीनाथ तथा केदारनाथको यात्रा सुरु वा सम्पन्न गर्न स्नान गर्छन्। धेरैजना प्रियजनको अस्थि नदीमा अर्पण गर्न पनि आउँछन्।
- •कहिले जाने: हरिद्वारले वर्षभरि नै तीर्थयात्रीहरूलाई स्वागत गर्छ। विशेष दिनहरूमा बैशाखी, गङ्गा दशहरा र कार्तिक पूर्णिमा पर्छन्। कुम्भ मेला हरिद्वारमा प्रत्येक बाह्र वर्षमा लाग्छ।
- •कहाँ: उत्तराखण्डको हरिद्वार जिल्ला, शिवालिक पहाडको फेदीमा गङ्गाको दायाँ किनारमा। निकटतम रेलवे स्टेसन हरिद्वार जंक्शन हो, र देहरादूननजिकको जॉली ग्रान्ट विमानस्थल निकटतम हवाई अड्डा हो।
- •कसरी:
- •हर की पौडीमा माँ गङ्गाको प्रार्थनासहित शान्त भावले स्नान गर्नुहोस्, र उदाउँदो सूर्यलाई जल चढाउनुहोस्।
- •साँझको गङ्गा आरतीका बेला फूलले सजाइएको सानो पातको दीप नदीमा बगाउनुहोस्।
- •घाट सफा राख्नुहोस्, नदीमा साबुन प्रयोग नगर्नुहोस्, र प्रार्थनाका बेला मौन बस्नुहोस्। हरिद्वारमा मदिरा र मांसाहार अनुमति छैन।
पौराणिक उत्पत्ति र शास्त्रीय परम्परा
शास्त्रहरूमा हरिद्वारलाई कपिलस्थान, गङ्गाद्वार र मायापुरी नामले चिनिएको छ। यसलाई मोक्ष दिने सात पवित्र नगरीमध्ये एक मानिन्छ। महाभारतको वनपर्व र अनुशासनपर्वमा गङ्गाद्वारको उल्लेख छ। गाङ्गुलीको गणनाअनुसार यी महाभारत 3.89 र 13.25 हुन्, जहाँ गङ्गाद्वार, कुशावर्त, बिल्वक र कनखलमा स्नानले पाप धुन्छ भनिएको छ। वनपर्वमा अगस्त्यले आफ्नी पत्नी लोपामुद्रासहित यहाँ तपस्या गरेका थिए भनिएको पनि छ।
पुराणको कथाले यस नगरीलाई समुद्रमन्थनसँग जोड्छ। समुद्रमन्थनपछि गरुडले बोकेको कुम्भबाट अमृतका थोपा चार ठाउँमा खसेका थिए: हरिद्वार, उज्जैन, नासिक र प्रयाग। हरिद्वारमा त्यो ठाउँलाई ब्रह्मकुण्ड भनिन्छ, र यो हर की पौडीमा रहेको मानिन्छ। परम्पराअनुसार भगवान विष्णुले हर की पौडीको माथिल्लो पर्खालमा रहेको ढुङ्गामा आफ्नो पाइलाको चिह्न छोडेका थिए, जसलाई गङ्गाले सधैं छुन्छिन्।
हरिद्वार गङ्गाको अवतरणको स्थान पनि हो। राजा भगीरथले वर्षौंको तपस्याद्वारा नदीलाई स्वर्गबाट ओराल्न सफल भएको मानिन्छ, ताकि कपिल मुनिको शापले बाँधिएका उनका पुर्खा मुक्त होऊन्। हरिद्वार नामको अर्थ हरिको द्वार हो, किनभने तीर्थयात्रीहरू यहींबाट बद्रीनाथको विष्णु मन्दिरतर्फको यात्रा सुरु गर्छन्। शैवहरूले यसलाई हरद्वार पनि भन्न सक्छन्, किनभने यो शिवको केदारनाथको द्वार हो।
प्रमुख पवित्र मन्दिर र तीर्थस्थल
सन्त र ऐतिहासिक परम्परा
हरिद्वार प्राचीन कालदेखि नै साधनाको थलो रहँदै आएको छ। यहाँ महर्षि कपिलको स्मरण गरिन्छ, र 629 ईस्वीमा भारत आएका ह्वेन त्सांगले यस बस्तीबारे लेखेका थिए, जसलाई उनले मो-यु-लो भने। यसका अवशेष आजको सहरभन्दा अलि दक्षिणमा मायापुरमा अझै छन्।
गुरु नानकले कुशावर्त घाटमा स्नान गरे। दुई जन्मसाखीअनुसार उनको यात्रा 1504 ईस्वीमा बैशाखीको दिन भएको थियो, र आज एउटा गुरुद्वारामा त्यसको स्मृति रहेको छ। हरिद्वारका पण्डाहरूले लामो समयदेखि परिवारको वंशावली अभिलेख राख्दै आएका छन्, जसलाई वही भनिन्छ र जुन हरेक यात्रामा अद्यावधिक गरिन्छ।
पवित्र स्तोत्र र ध्यान
आदि शंकराचार्यसँग सम्बन्धित गङ्गा स्तोत्र प्रायः साँझमा घाटमा वा स्नानअघि पढिन्छ।
देवि सुरेश्वरि भगवति गङ्गे त्रिभुवनतारिणि तरलतरङ्गे ।
शङ्करमौलिविहारिणि विमले मम मतिरास्तां तव पदकमले ॥
हे देवी, देवताहरूकी रानी, भगवती गङ्गे, चञ्चल लहरले तीन लोकलाई तार्नुहुने, शंकरको जटामा विहार गर्नुहुने, मेरो मन तपाईंको कमलचरणमा स्थिर रहोस्।
के तपाईं जान्नुहुन्छ?
Bhagwan Vishnu is said to have left his footprint on a stone set in the upper wall of Har Ki Pauri, where the Ganga always touches it.
Tradition says King Vikramaditya built the ghat in the 1st century BCE in memory of his brother Bhartrihari, who meditated on the Ganga bank.
Haridwar is a gateway to Badrinath for Vaishnavas and to Kedarnath for Shaivas, and the Maya Devi temple here is among the Siddha Pithas.
The Pandas of Haridwar have long kept genealogy records of Hindu families, known as Vahis, updated on each visit.
Shiva
योग बाट थप
सम्बन्धित शिक्षाहरू
उही शिक्षा, विभिन्न परम्पराहरूमा प्रतिध्वनित