हरिद्वार आणि हर की पौडी

• •
  हे काय आहे: पूर्वी मायापुरी म्हणून ओळखले जाणारे हरिद्वार हे असे प्रवेशद्वार आहे जिथे गंगा शिवालिक पायथ्यातून बाहेर पडून मैदानी प्रदेशात प्रवेश करते. हर की पौडी, म्हणजे भगवानांच्या पायऱ्या, येथे ब्रह्मकुंड आहे, जे अमृताचे थेंब पडल्याचे स्थान म्हणून पूज्य मानले जाते.
• •
  का दर्शन किंवा पाठ: पापक्षालनासाठी, पूर्वजांचे स्मरण करण्यासाठी आणि बद्रीनाथ व केदारनाथच्या यात्रेची सुरुवात किंवा पूर्तता करण्यासाठी यात्रेकरू येथे स्नान करतात. अनेक जण प्रियजनांच्या अस्थी नदीला अर्पण करण्यासाठीही येतात.
• •
  केव्हा भेट द्यावी: हरिद्वार वर्षभर यात्रेकरूंचे स्वागत करते. बैसाखी, गंगा दसरा आणि कार्तिक पौर्णिमा हे विशेष दिवस आहेत. कुंभमेळा हरिद्वारमध्ये दर बारा वर्षांनी भरतो.
• •
  कुठे: हरिद्वार जिल्हा, उत्तराखंड; शिवालिक टेकड्यांच्या पायथ्याशी गंगेच्या उजव्या तीरावर. हरिद्वार जंक्शन हे जवळचे रेल्वे स्थानक आहे, तर देहरादूनजवळील जॉली ग्रांट विमानतळ हे जवळचे विमानतळ आहे.
• •
  कसे:
• •
  हर की पौडी येथे मातृ गंगेच्या प्रार्थनेसह शांतपणे स्नान करा आणि उगवत्या सूर्याला जल अर्पण करा.
• •
  संध्याकाळच्या गंगा आरतीदरम्यान फुलांनी सजवलेला छोटा पानांचा दीप नदीत सोडा.
• •
  घाट स्वच्छ ठेवा, नदीत साबण वापरणे टाळा आणि प्रार्थनेदरम्यान शांतता राखा. हरिद्वारमध्ये मद्य आणि मांसाहार वर्ज्य आहेत.

शास्त्रांत हरिद्वार कपिलस्थान, गंगाद्वार आणि मायापुरी या नावांनी ओळखले जाते. मोक्ष देणाऱ्या सात पवित्र नगरींमध्ये त्याची गणना होते. महाभारतात गंगाद्वाराचा उल्लेख वनपर्वात (महाकाव्यातील अरण्याचे पर्व) आणि पुन्हा अनुशासनपर्वात (उपदेशांचे पर्व) येतो. अभिजात गांगुली यांच्या इंग्रजी अनुवादातील क्रमांकनानुसार हे महाभारत ३.८९ आणि १३.२५ आहेत. तेथे गंगाद्वार, कुशावर्त, बिल्वक आणि कनखल येथे स्नान केल्याने पापक्षालन होते, असे सांगितले आहे. वनपर्वात अगस्त्य ऋषींनी आपली पत्नी लोपामुद्रा हिच्यासह येथे तपश्चर्या केल्याचेही सांगितले आहे.

पौराणिक कथेनुसार हे नगर समुद्रमंथनाशी जोडलेले आहे. समुद्रमंथनानंतर गरुडाने वाहून नेलेल्या कुंभातून अमृताचे थेंब चार ठिकाणी पडले: हरिद्वार, उज्जैन, नाशिक आणि प्रयाग. हरिद्वारमधील हे स्थान ब्रह्मकुंड म्हणून ओळखले जाते आणि ते हर की पौडी येथे आहे. परंपरा असेही सांगते की हर की पौडीच्या वरच्या भिंतीत बसवलेल्या एका दगडावर भगवान विष्णूंचे पावलांचे ठसे उमटले असून गंगा त्या दगडाला सदैव स्पर्श करते.

हरिद्वार हे गंगेच्या अवतरणाचेही स्थान आहे. राजा भगीरथ यांनी वर्षानुवर्षे तपश्चर्या करून नदीला स्वर्गातून खाली आणले, जेणेकरून ऋषी कपिल यांच्या शापाने भस्म झालेल्या त्यांच्या पूर्वजांना मुक्ती मिळावी, असे मानले जाते. हरि-द्वार म्हणजे हरीचे द्वार, कारण बद्रीनाथच्या विष्णु मंदिराच्या यात्रेची सुरुवात यात्रेकरू येथूनच करतात. शैव भक्त याला हरद्वार असेही म्हणतात, कारण ते शिवाच्या केदारनाथचे प्रवेशद्वार आहे.

हरिद्वार प्राचीन काळापासून साधनेचे स्थान राहिले आहे. ऋषी कपिल यांची स्मृती येथे जपली जाते. इ.स. ६२९ मध्ये भारताला भेट देणारे ह्युएन त्सांग यांनी या वस्तीविषयी लिहिले असून तिला त्यांनी मो-यु-लो असे म्हटले. तिचे अवशेष आधुनिक नगराच्या थोड्या दक्षिणेस मायापूर येथे आजही आहेत.

गुरु नानक देव यांनी कुशावर्त घाटावर स्नान केले. गुरु नानक देव यांच्या चरित्राचे पारंपरिक स्वरूप सांगणाऱ्या दोन जनमसाखींनुसार त्यांची ही भेट इ.स. १५०४ मध्ये बैसाखीच्या दिवशी झाली होती, आणि आज त्या स्मृतीप्रीत्यर्थ एका गुरुद्वारात स्मरण केले जाते. हरिद्वारचे पंडे, म्हणजे पिढीजात पुरोहित-वंशावळीकार, कुटुंबांच्या वंशावळीच्या नोंदी दीर्घकाळ जपत आले आहेत; त्या वहीज्ञात ओळखल्या जातात आणि प्रत्येक भेटीच्या वेळी अद्ययावत केल्या जातात.

आदि शंकराचार्य यांनी रचले असे मानले जाणारे गंगा स्तोत्र संध्याकाळी घाटांवर किंवा स्नानापूर्वी अनेकदा म्हटले जाते.

हे देवी, देवांची सम्राज्ञी, हे पावन गंगे, खेळकर लाटांनी त्रिभुवनाचा उद्धार करणारी, शंकरांच्या जटांमध्ये विहार करणारी, हे निर्मळे, माझे मन तुझ्या चरणकमलांच्या ठायी स्थिर राहो.