हरिद्वारं हरिकीपौरी च
गङ्गावतारस्य दिव्यद्वारं पावनं ब्रह्मकुण्डञ्च
सप्तमोक्षदायिकासु पुरीषु अन्यतमा मायापुरी (हरिद्वारम्) यत्र भगवती गङ्गा गिरिराजादुत्तीर्य समतले प्रवहति। हरिकीपौरी-ब्रह्मकुण्डयोः अमृतप्लावितजले स्नानं सन्ध्याकालीनारार्तिकञ्च सकलकल्मषनाशनं मोक्षप्रदञ्च वर्तते।
तीर्थ-सङ्क्षिप्त-मार्गदर्शिका
- •किमिदम्: भगवतः श्रीहरेः साक्षात् प्रवेशद्वारं मायापुरीति विख्यातं सप्तमोक्षदायिक्षेत्रम्। यत्र देवनदी गङ्गा हिमाचलादवतीर्य समतलधरायां प्रवहति। हरिकीपौरीमध्यस्थितं 'ब्रह्मकुण्डम्' साक्षात् अमृतसंपातस्थानं वर्तते।
- •फलश्रुतिः: ब्रह्मकुण्डे कृतं स्नानं जन्मजन्मान्तरार्जितपापक्षयं करोति, मोक्षञ्च ददाति। गङ्गास्तोत्रजपेन अश्वमेधसहस्रफलं प्राप्यते।
- •यात्राकालः: सर्वदा प्रशस्तः। विशेषतः मेषसङ्क्रान्तौ (वैशाख्याम्), गङ्गादशहरायां, कार्त्तिकपूर्णिमायां, कुम्भमहापर्वणि च।
- •स्थानम्: हरिद्वारमण्डलम्, उत्तराखण्डराज्यम्, भारतम्।
- •विधि-नियमाश्च: आचम्य पूर्वाभिमुखः 'गङ्गे च यमुने चैव...' इति मन्त्रमुच्चार्य त्रिः निमज्जनं कुर्यात्। सूर्याय ताम्रपात्रेणार्घ्यं समर्प्य गङ्गायै दीपदानं कुर्यात्।
पौराणिकमुद्भवं माहात्म्यञ्च
स्कन्दपुराणानुसारं गङ्गाद्वारं (हरिद्वारम्) मोक्षदायिनीषु सप्तपुरीषु प्रधानं गण्यते। समुद्रमन्थनोत्पन्नस्य पीयूषस्य बिन्दवः यत्र पतिताः तदेव पावनं ब्रह्मकुण्डम्। हरिकीपौरीस्थाने साक्षात् विष्णोः चरणचिह्नं विराजते।
प्रमुखपवित्रतीर्थानि
पवित्रस्तोत्रम्
देवि सुरेश्वरि भगवति गङ्गे त्रिभुवनतारिणि तरलतरङ्गे ।
शङ्करमौलिविहारिणि विमले मम मतिरास्तां तव पदकमले ॥
"हे सुरेश्वरि भगवति गङ्गे! त्वं त्रिभुवनतारिणी असि। शङ्करजटाविहारिणी विमला त्वयि मम मतिः सततं रमताम्।"
ज्ञातव्य-विशेषः
Bhagwan Vishnu is said to have left his footprint on a stone set in the upper wall of Har Ki Pauri, where the Ganga always touches it.
Tradition says King Vikramaditya built the ghat in the 1st century BCE in memory of his brother Bhartrihari, who meditated on the Ganga bank.
Haridwar is a gateway to Badrinath for Vaishnavas and to Kedarnath for Shaivas, and the Maya Devi temple here is among the Siddha Pithas.
The Pandas of Haridwar have long kept genealogy records of Hindu families, known as Vahis, updated on each visit.
Shiva
योगःतः अधिकम्
सम्बद्धशिक्षाः
सैव शिक्षा, विविधपरम्परासु प्रतिध्वनिता