पञ्चप्रयागाः
पवित्रगङ्गास्वरूपकारिणः गढवालक्षेत्रस्य पञ्च पुण्यसङ्गमाः
हिमवच्छिखरेभ्यः प्रवहन्ती अलकनन्दा पञ्चसु दिव्यसङ्गमेषु मिलित्वा गङ्गारूपेण आविर्भवति। एतेषु पञ्चप्रयागेषु स्नानतर्पणाभ्यां जन्मजन्मान्तरीयपापक्षयो मोक्षश्च भवति।
संक्षिप्त-मार्गदर्शिका (दृष्टिपाते)
- •किमिदम्: पञ्चप्रयागाः गढवाल-हिमालयक्षेत्रे श्रीगङ्गायाः पावन-प्रादुर्भावस्य पञ्च दिव्यसङ्गमाः वर्तन्ते। सतोपन्थात् आगता अलकनन्दा पञ्चसु स्थानेषु धौलीगङ्गा-नन्दाकिनी-पिण्डर-मन्दाकिनी-भागीरथी-नदीभिः सह सङ्गच्छते।
- •फलश्रुतिः: पञ्चप्रयागेषु सङ्गमस्नानेन पितृतर्पणेन च सकलपापक्षयः, पितृदोषनिवृत्तिः, अश्वमेधयज्ञफलप्राप्तिः मोक्षश्च भवति।
- •उत्तमकालः: वैशाखतः ज्येष्ठपर्यन्तं (May–June) तथा भाद्रपदतः कार्तिकपर्यन्तं (September–November)।
- •स्थानम्: उत्तराखण्डराज्ये चमोली-रुद्रप्रयाग-टिहरीमण्डलेषु ऋषिकेश-बद्रीनाथ-राजमार्गे।
- •विधिः नियमाश्च: विष्णुप्रयागात् देवप्रयागपर्यन्तं क्रमबद्धं स्नानम्, गङ्गागायत्रीमन्त्रेण त्रिधा निमज्जनम्, पितृतर्पणं च।
पौराणिक-माहात्म्यम् उद्भवश्च
स्कन्दपुराणे केदारखण्डे प्रतिपादितं यत् महाराजस्य सगरस्य पुत्राणां मुक्तये यदा गङ्गा स्वर्गात् भूमौ अवतरितुम् उद्यता बभूव, तदा तस्याः तीव्रवेगं सोढुं भगवान् महेश्वरः तां जटाजूटे बबन्ध। ततः गङ्गा पृथिव्यां नानारूपैः प्रवृद्धा। अलकनन्दा विष्णुपदाब्जात् निर्गत्य पञ्चसु प्रयागेषु ऋषीणां तपः पूरयन्ती गच्छति।
देवप्रयागे ज्ञानरूपा अलकनन्दा तपोमयी भागीरथ्या सह सम्मिलति। तत एव एषा एकाकारा भूत्वा 'गङ्गा' नाम्ना जगत् पुनाति।
पञ्च प्रयागाः तेषां वैशिष्ट्यञ्च
महात्मानः ऐतिहासिकपरम्परा च
आद्यशङ्कराचार्यैः अष्टमे शतके पञ्चप्रयागेषु स्नात्वा मन्दिराणि पुनरुद्धारितानि। स्वामी विवेकानन्देन कर्णप्रयागे ध्यानं कृतम्। इन्दौर-नरेश्या अहिल्याबाई-होल्कर-महोदयया विष्णुप्रयागे देवप्रयागे च दृढघट्टाः मन्दिराणि च निर्मितानि।
दिव्यस्तोत्रम्
देवी सुरेश्वरि भगवति गङ्गे हिमाचलकुमद्विनिर्मलतरङ्गे ।
परब्रह्ममहिषी त्रिपथगे पाहि मां विमलपादपद्मे ॥
ज्ञातव्य-विशेषः
Devprayag is where the Alaknanda and Bhagirathi meet and the united river is called Ganga.
The confluence at Vishnuprayag is flanked by two great mountains traditionally named Jai and Vijay, after the gatekeepers of Vaikuntha.
Devprayag is home to the ancient Raghunath temple, and the town is counted among the 108 Divya Desams praised by the Alvar saints.
At Rudraprayag, a rock known as Narad Shila is remembered as the place where Sage Narada meditated.
At Devprayag the two rivers often appear in different hues as they meet: the Bhagirathi is clear green, and the Alaknanda is a deeper grey-blue.
Shiva
हिन्दूधर्मःतः अधिकम्
सम्बद्धशिक्षाः
सैव शिक्षा, विविधपरम्परासु प्रतिध्वनिता