ହରିଦ୍ୱାର ଓ ହର କି ପଉଡ଼ୀ
ଗଙ୍ଗାର ଦ୍ୱାର
ପ୍ରାଚୀନ ମାୟାପୁରୀ ହରିଦ୍ୱାର ସେହି ସ୍ଥାନ ଯେଉଁଠାରେ ଗଙ୍ଗା ସମତଳ ଭୂମିରେ ଓହ୍ଲାନ୍ତି। ହର କି ପଉଡ଼ୀ ଓ ବ୍ରହ୍ମକୁଣ୍ଡ ଅମୃତ ପଡ଼ିଥିବା ସ୍ଥାନ ଭାବେ ପୂଜିତ।
ତ୍ୱରିତ ଭକ୍ତି ପଥନିର୍ଦ୍ଦେଶିକା: ଏକ ଦୃଷ୍ଟିରେ
- •ଏହା କ'ଣ: ହରିଦ୍ୱାର, ଯାହାକୁ ଏକଦା ମାୟାପୁରୀ କୁହାଯାଉଥିଲା, ସେହି ଦ୍ୱାର ଯେଉଁଠାରେ ଗଙ୍ଗା ଶିବାଳିକ ପାଦଦେଶ ଛାଡ଼ି ସମତଳକୁ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି। ହର କି ପଉଡ଼ୀ, ଅର୍ଥାତ୍ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଚରଣର ସୋପାନରେ ବ୍ରହ୍ମକୁଣ୍ଡ ଅଛି, ଯାହା ଅମୃତ-ବିନ୍ଦୁ ପଡ଼ିଥିବା ସ୍ଥାନ ଭାବେ ସମ୍ମାନିତ।
- •ଦର୍ଶନ ଓ ସ୍ନାନର ଫଳ: ତୀର୍ଥଯାତ୍ରୀମାନେ ଏଠାରେ ପାପଶୁଦ୍ଧି, ପୂର୍ବପୁରୁଷଙ୍କ ସ୍ମରଣ ଏବଂ ବଦ୍ରୀନାଥ ଓ କେଦାରନାଥ ଯାତ୍ରାର ଆରମ୍ଭ ବା ସମାପନ ପାଇଁ ସ୍ନାନ କରନ୍ତି। ଅନେକ ଲୋକ ପ୍ରିୟଜନଙ୍କ ଅସ୍ଥି ନଦୀରେ ପ୍ରବାହିତ କରିବାକୁ ମଧ୍ୟ ଆସନ୍ତି।
- •କେବେ ଯିବେ: ହରିଦ୍ୱାରକୁ ବର୍ଷସାରା ଯାତ୍ରୀମାନେ ଆସନ୍ତି। ବିଶେଷ ଦିନଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ବୈଶାଖୀ, ଗଙ୍ଗା ଦଶହରା ଓ କାର୍ତ୍ତିକ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଅଛି। ହରିଦ୍ୱାରରେ ପ୍ରତି ବାର ବର୍ଷରେ କୁମ୍ଭମେଳା ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୁଏ।
- •କେଉଁଠାରେ: ଉତ୍ତରାଖଣ୍ଡର ହରିଦ୍ୱାର ଜିଲ୍ଲାରେ, ଶିବାଳିକ ପାହାଡ଼ର ପାଦଦେଶରେ, ଗଙ୍ଗାର ଡାହାଣ ତଟରେ। ନିକଟତମ ରେଳ ଷ୍ଟେସନ ହେଉଛି ହରିଦ୍ୱାର ଜଙ୍କସନ ଏବଂ ନିକଟତମ ବିମାନବନ୍ଦର ହେଉଛି ଦେରାଦୁନ ନିକଟସ୍ଥ ଜଲି ଗ୍ରାଣ୍ଟ।
- •କିପରି:
- •ହର କି ପଉଡ଼ୀରେ ମା ଗଙ୍ଗାଙ୍କ ପ୍ରାର୍ଥନା ସହିତ ଶାନ୍ତଭାବେ ସ୍ନାନ କରନ୍ତୁ ଏବଂ ଉଦିତ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଜଳ ଅର୍ପଣ କରନ୍ତୁ।
- •ସନ୍ଧ୍ୟା ଗଙ୍ଗା ଆରତି ସମୟରେ ଫୁଲ ସହିତ ଏକ ଛୋଟ ପତ୍ର-ଦୀପ ନଦୀରେ ଭାସାନ୍ତୁ।
- •ଘାଟ ପରିଷ୍କାର ରଖନ୍ତୁ, ନଦୀରେ ସାବୁନ ବ୍ୟବହାର ନକରନ୍ତୁ ଏବଂ ପ୍ରାର୍ଥନା ସମୟରେ ମୌନ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ। ହରିଦ୍ୱାରରେ ମଦ୍ୟ ଓ ମାଂସାହାରର ଅନୁମତି ନାହିଁ।
ପୌରାଣିକ ଉଦ୍ଭବ ଓ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ପରମ୍ପରା
ଶାସ୍ତ୍ରରେ ହରିଦ୍ୱାରକୁ କପିଳସ୍ଥାନ, ଗଙ୍ଗାଦ୍ୱାର ଏବଂ ମାୟାପୁରୀ ନାମରେ ଜଣାଯାଏ। ମୋକ୍ଷ ପ୍ରଦାନକାରୀ ସାତ ପବିତ୍ର ନଗରୀ ମଧ୍ୟରେ ଏହା ଗଣ୍ୟ। ମହାଭାରତର ବନ ପର୍ବ ଓ ଅନୁଶାସନ ପର୍ବରେ ଗଙ୍ଗାଦ୍ୱାରର ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି। ଗାଙ୍ଗୁଲିଙ୍କ ଇଂରାଜୀ ଅନୁବାଦରେ ବ୍ୟବହୃତ ଗଣନା ଅନୁସାରେ ଏଗୁଡ଼ିକ ମହାଭାରତ 3.89 ଏବଂ 13.25 ଅଟେ, ଯେଉଁଠାରେ ଗଙ୍ଗାଦ୍ୱାର, କୁଶାବର୍ତ୍ତ, ବିଲ୍ବକ ଏବଂ କଙ୍ଖଳରେ ସ୍ନାନକୁ ପାପ ଧୌତକାରୀ କୁହାଯାଇଛି। ବନ ପର୍ବରେ ଏହା ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି ଯେ ଅଗସ୍ତ୍ୟ ନିଜ ପତ୍ନୀ ଲୋପାମୁଦ୍ରାଙ୍କ ସହିତ ଏଠାରେ ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ।
ପୌରାଣିକ କାହାଣୀ ଏହି ନଗରକୁ ସମୁଦ୍ର ମନ୍ଥନ ସହିତ ସଂଯୁକ୍ତ କରେ। ସମୁଦ୍ର ମନ୍ଥନ ପରେ, ଗରୁଡ଼ ବହନ କରୁଥିବା କୁମ୍ଭରୁ ଅମୃତର ବିନ୍ଦୁ ଚାରି ସ୍ଥାନରେ ପଡ଼ିଥିଲା: ହରିଦ୍ୱାର, ଉଜ୍ଜୟିନୀ, ନାସିକ ଓ ପ୍ରୟାଗ। ହରିଦ୍ୱାରରେ ସେହି ସ୍ଥାନକୁ ବ୍ରହ୍ମକୁଣ୍ଡ କୁହାଯାଏ ଏବଂ ଏହା ହର କି ପଉଡ଼ୀରେ ଅବସ୍ଥିତ ବୋଲି ମନା ଯାଏ। ପରମ୍ପରା ଆହୁରି କୁହେ ଯେ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ ହର କି ପଉଡ଼ୀର ଉପର କାନ୍ଥରେ ଥିବା ଏକ ପ୍ରସ୍ତର ଉପରେ ନିଜ ପଦଚିହ୍ନ ଛାଡ଼ିଥିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଗଙ୍ଗା ସର୍ବଦା ତାହାକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରନ୍ତି।
ହରିଦ୍ୱାର ଗଙ୍ଗାର ଅବତରଣର ମଧ୍ୟ ସ୍ଥାନ। ରାଜା ଭଗୀରଥ ବର୍ଷବ୍ୟାପୀ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ନଦୀକୁ ସ୍ୱର୍ଗରୁ ଅବତରଣ କରାଇଥିଲେ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଯାହାଫଳରେ ମୁନି କପିଳଙ୍କ ଅଭିଶାପରେ ଆବଦ୍ଧ ତାଙ୍କ ପୂର୍ବପୁରୁଷମାନେ ମୁକ୍ତି ପାଇପାରିବେ। ହରିଦ୍ୱାର ନାମର ଅର୍ଥ ହରିଙ୍କ ଦ୍ୱାର, କାରଣ ଏଠାରୁ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରୀମାନେ ବଦ୍ରୀନାଥର ବିଷ୍ଣୁ ମନ୍ଦିର ଯାତ୍ରା ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି। ଶୈବମାନେ ଏହାକୁ ହରଦ୍ୱାର ମଧ୍ୟ କହିପାରନ୍ତି, ଯାହା ଶିବଙ୍କ କେଦାରନାଥର ଦ୍ୱାର।
ପ୍ରମୁଖ ପବିତ୍ର ଦେବାଳୟ ଓ ତୀର୍ଥ ସ୍ଥାନ
ସନ୍ଥ ଓ ଐତିହାସିକ ପରମ୍ପରା
ପ୍ରାଚୀନ କାଳରୁ ହରିଦ୍ୱାର ସାଧନାର ସ୍ଥାନ ରହିଆସିଛି। ଏଠାରେ ମହର୍ଷି କପିଳଙ୍କ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ, ଏବଂ 629 ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦରେ ଭାରତ ଆସିଥିବା ହ୍ୱେନ୍ ସାଙ୍ଗ ଏହି ବସତି ବିଷୟରେ ଲେଖିଥିଲେ, ଯାହାକୁ ସେ ମୋ-ୟୁ-ଲୋ କହିଥିଲେ। ଏହାର ଅବଶେଷ ଆଜି ବି ଆଧୁନିକ ନଗରର କିଛି ଦକ୍ଷିଣରେ ମାୟାପୁରରେ ରହିଛି।
ଗୁରୁ ନାନକ କୁଶାବର୍ତ୍ତ ଘାଟରେ ସ୍ନାନ କରିଥିଲେ। ଦୁଇଟି ଜନ୍ମସାଖୀ ଅନୁସାରେ, ଗୁରୁ ନାନକଙ୍କ ଜୀବନୀ ବିଷୟକ ପରମ୍ପରାଗତ ବିବରଣୀ, ତାଙ୍କର ଏହି ଯାତ୍ରା 1504 ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦରେ ବୈଶାଖୀ ଦିନ ହୋଇଥିଲା, ଏବଂ ଆଜି ଗୁରୁଦ୍ୱାରାରେ ତାହାର ସ୍ମୃତି ରହିଛି। ହରିଦ୍ୱାରର ପଣ୍ଡାମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ପାରମ୍ପରିକ ଭାବେ ପୁରୋହିତ-ବଂଶାବଳୀକାର, ବହୁକାଳ ଧରି ପରିବାରର ବଂଶାବଳୀ ଅଭିଲେଖ ରଖିଆସିଛନ୍ତି, ଯାହାକୁ ବହି କୁହାଯାଏ ଏବଂ ପ୍ରତି ଯାତ୍ରାରେ ଏହା ଅଦ୍ୟତନ କରାଯାଏ।
ପବିତ୍ର ସ୍ତୋତ୍ର ଓ ଧ୍ୟାନ
ଆଦି ଶଙ୍କରାଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ସହିତ ସଂଯୁକ୍ତ ଗଙ୍ଗା ସ୍ତୋତ୍ର ପ୍ରାୟ ସନ୍ଧ୍ୟା ସମୟରେ ବା ସ୍ନାନ ପୂର୍ବରୁ ଘାଟରେ ପାଠ କରାଯାଏ।
ଦେବି ସୁରେଶ୍ୱରି ଭଗବତି ଗଙ୍ଗେ ତ୍ରିଭୁବନତାରିଣି ତରଳତରଙ୍ଗେ।
ଶଙ୍କରମୌଳିବିହାରିଣି ବିମଳେ ମମ ମତିରାସ୍ତାଂ ତବ ପଦକମଳେ॥
ହେ ଦେବି, ଦେବତାମାନଙ୍କ ଅଧିଶ୍ୱରୀ, ଭଗବତୀ ଗଙ୍ଗେ, ଚଞ୍ଚଳ ତରଙ୍ଗ ସହିତ ତ୍ରିଭୁବନର ଉଦ୍ଧାରକର୍ତ୍ତ୍ରୀ, ଶଙ୍କରଙ୍କ ଜଟାରେ ବିହାର କରୁଥିବା, ମୋ ମନ ଆପଣଙ୍କ ପଦକମଳରେ ସ୍ଥିର ରହୁ।
ଆପଣ କଣ ଜାଣନ୍ତି?
ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ ହର କି ପଉଡ଼ୀର ଉପର କାନ୍ଥରେ ଥିବା ଏକ ପ୍ରସ୍ତର ଉପରେ ନିଜ ପଦଚିହ୍ନ ଛାଡ଼ିଥିଲେ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଯେଉଁଠାରେ ଗଙ୍ଗା ସର୍ବଦା ତାହାକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରନ୍ତି।
ପରମ୍ପରା କହେ ଯେ ରାଜା ବିକ୍ରମାଦିତ୍ୟ ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ ପ୍ରଥମ ଶତାବ୍ଦୀରେ ନିଜ ଭ୍ରାତା ଭର୍ତୃହରିଙ୍କ ସ୍ମୃତିରେ ଏହି ଘାଟ ନିର୍ମାଣ କରିଥିଲେ, ଯିଏ ଗଙ୍ଗାତଟରେ ଧ୍ୟାନ କରିଥିଲେ।
ବୈଷ୍ଣବମାନଙ୍କ ପାଇଁ ହରିଦ୍ୱାର ବଦ୍ରୀନାଥର ଏବଂ ଶୈବମାନଙ୍କ ପାଇଁ କେଦାରନାଥର ଦ୍ୱାର, ଏବଂ ଏଠାକାର ମାୟା ଦେବୀ ମନ୍ଦିର ସିଦ୍ଧପୀଠ ମଧ୍ୟରେ ଗଣ୍ୟ।
ହରିଦ୍ୱାରର ପଣ୍ଡାମାନେ ବହୁକାଳ ଧରି ହିନ୍ଦୁ ପରିବାରମାନଙ୍କର ବଂଶାବଳୀ ଅଭିଲେଖ ରଖିଆସିଛନ୍ତି, ଯାହାକୁ ବହି କୁହାଯାଏ ଏବଂ ପ୍ରତି ଯାତ୍ରାରେ ଏହା ଅଦ୍ୟତନ କରାଯାଏ।