ଋଷିକେଶ ଏବଂ ହରିଦ୍ୱାର

ଯେଉଁଠାରେ ସ୍ୱର୍ଗୀୟ ଗଙ୍ଗା ଉଚ୍ଚ ହିମନଦୀ ଛାଡ଼ି ସମତଳରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି, ସେଠାରେ ଋଷିକେଶ ଓ ହରିଦ୍ୱାରର ଶକ୍ତି କ୍ଷେତ୍ର ଗଭୀର ଧ୍ୟାନ, କୁଣ୍ଡଳିନୀ ଜାଗରଣ (ଶରୀରର ସୁପ୍ତ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଶକ୍ତିର ଉଦ୍ଦୀପନା) ଏବଂ ହଠ ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସ ପାଇଁ ଏକ ଆଦର୍ଶ ପ୍ରାକୃତିକ ପରିବେଶ ସୃଷ୍ଟି କରେ।

ପର୍ବତ ପବନ ଦ୍ୱାରା ବହନ କରାଯାଉଥିବା ଉଚ୍ଚ ପ୍ରାଣ, ଅର୍ଥାତ୍ ଜୀବନର ପ୍ରାଣଶକ୍ତି, ପ୍ରବାହିତ ନଦୀ ଜଳର ନିରନ୍ତର ଧ୍ୱନି, ଯାହାକୁ ଏହି ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ନାଦ କୁହାଯାଏ, ସହିତ ମିଶି ମନର ଚଞ୍ଚଳ ଚିତ୍ତ ବୃତ୍ତିଗୁଡ଼ିକୁ ସ୍ୱାଭାବିକ ଭାବେ ଶାନ୍ତ କରେ, ସେହି ସ୍ଥିରତା ଦିଗରେ ଯାହାକୁ ଯୋଗ ପରମ୍ପରା ଚିତ୍ତ ବୃତ୍ତି ନିରୋଧ କହେ। ସେଥିପାଇଁ ଏହି ତଟ ଉପରେ କୌଣସି ଆନୁଷ୍ଠାନିକ ଆଶ୍ରମ ଥିବା ଅନେକ ପୂର୍ବରୁ, ଭ୍ରମଣକାରୀ ସାଧୁମାନେ ହରିଦ୍ୱାର ଓ ଋଷିକେଶ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଅଞ୍ଚଳକୁ ଏକ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ତପୋଭୂମି, ଅର୍ଥାତ୍ ତପସ୍ୟା ପାଇଁ ପୃଥକ ଭୂମି, ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ, ଏବଂ ଆଧୁନିକ ଗୁରୁମାନେ ସେହି ଖ୍ୟାତି ଉଦ୍ଭାବନ କରିନଥିଲେ, ବରଂ ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ ଭାବେ ପାଇଥିଲେ।

ଋଷିକେଶରେ ସାଧକମାନେ ଚାରି ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ଯୋଗ ପଥ ଏକତ୍ର କରନ୍ତି:

• •
  ରାଜ ଓ ହଠ ଯୋଗ: ଆସନ ସମନ୍ୱୟ, ପ୍ରାଣାୟାମ ଶ୍ୱାସ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ, ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟାହାର ନାମକ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ପ୍ରତ୍ୟାହାର।
• •
  ଜ୍ଞାନ ଯୋଗ: ପଥରିଆ ନଦୀ ତଟରେ ଉପନିଷଦ ଓ ଅଦ୍ୱୈତ ବେଦାନ୍ତ ଉପରେ ଚିନ୍ତନ।
• •
  ଭକ୍ତି ଯୋଗ: ସନ୍ଧ୍ୟା ଭଜନ ଗାନ ଓ ପବିତ୍ର ଗଙ୍ଗା ଆରତିରେ ଅଂଶଗ୍ରହଣ।
• •
  କର୍ମ ଯୋଗ: ମାଗଣା ଦାତବ୍ୟ କ୍ଲିନିକ ଓ ସମାଜ ଖାଦ୍ୟ ବଣ୍ଟନରେ ନିଃସ୍ୱାର୍ଥ ସେବା।

ଋଷିକେଶ ତାର ନାମ ହୃଷୀକେଶ, ଅର୍ଥାତ୍ “ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗଣର ପ୍ରଭୁ” ଠାରୁ ନେଇଥାଏ, ଯାହା ବିଷ୍ଣୁ ସହସ୍ରନାମର ସପ୍ତଚତ୍ୱାରିଂଶ ନାମ। ସ୍କନ୍ଦ ପୁରାଣ ଏହି ନାମକୁ ସିଧାସଳଖ ନଗର ସହ ସଂଯୁକ୍ତ କରେ। ଏହା ଋଷି ରୈଭ୍ୟଙ୍କ କାହାଣୀ କହେ, ଯିଏ ଏଠାରେ ନିଜ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଉପରେ ଆୟତ୍ତ ଆଣିବା ପାଇଁ କଠୋର ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିଷ୍ଣୁ ଏକ ଆମ୍ବ ଗଛ ତଳେ, କୁବ୍ଜାମ୍ରକ ନାମରେ ଉଲ୍ଲିଖିତ ସ୍ଥାନରେ, ହୃଷୀକେଶ ରୂପରେ ତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ। ସେହି ଆୟତ୍ତତାରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ, ବିଷ୍ଣୁ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଲେ ଯେ ଏହି ଭୂମି ସଦା ସେହି ନାମରେ ଜଣା ହେବ। ଶତାବ୍ଦୀ ଧରି ଯୋଗୀ ଓ ସାଧକମାନେ ଏହି କାହାଣୀକୁ କେବଳ ଉତ୍ପତ୍ତି ଆଖ୍ୟାନ ଭାବେ ବିବେଚନା କରି ନାହାଁନ୍ତି। ସେମାନେ ରୈଭ୍ୟଙ୍କ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ-ଆୟତ୍ତତାକୁ ନଗରର ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଉପଦେଶ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରିଛନ୍ତି, ସେହି ଶୃଙ୍ଖଳା ଯାହା ହଠ ଯୋଗ, ପ୍ରତ୍ୟାହାର ଓ ଗଙ୍ଗା ତଟରେ ନୀରବ ଧ୍ୟାନ ଆଜି ବି ବିକଶିତ କରିବାକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ ରଖେ।

ହରିଦ୍ୱାରର ନିଜସ୍ୱ ପବିତ୍ରତା ହର କି ପଉଡ଼ୀ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ, ଯେଉଁ ଘାଟରେ ପରମ୍ପରା କହେ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ ନିଜେ ଠିଆ ହୋଇଥିଲେ ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମକୁଣ୍ଡ ଉପରେ ପଥର ମଧ୍ୟରେ ଏବେ ବି ଚିହ୍ନିତ ପଦଚିହ୍ନ ଛାଡ଼ିଥିଲେ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ସନ୍ଧ୍ୟାରେ ଯାତ୍ରୀମାନେ ଗଙ୍ଗା ଆରତି ପାଇଁ ଏଠାରେ ସମବେତ ହୁଅନ୍ତି, ଏବଂ ପୁରୋହିତମାନେ ଘଣ୍ଟା ଓ ମନ୍ତ୍ର ସହିତ ତାଳ ମିଳାଇ ବଡ଼ ଦୀପ ଘୂରାଉଥିବାବେଳେ, ସେମାନେ ଛୋଟ ଦୀପ ସ୍ରୋତରେ ଭାସାନ୍ତି। ପ୍ରତି ବାର ବର୍ଷରେ ଥରେ, ହରିଦ୍ୱାରରେ କୁମ୍ଭମେଳା ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୁଏ, ଯେତେବେଳେ ଲକ୍ଷ ଲକ୍ଷ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରୀ ଓ ସନ୍ୟାସୀ ଜନ୍ମ-ଜନ୍ମାନ୍ତରର କର୍ମ ଧୋଇବାର ବିଶ୍ୱାସ ରଖୁଥିବା ପବିତ୍ର ସ୍ନାନ ପାଇଁ ଏହି ତଟରେ ଏକତ୍ରିତ ହୁଅନ୍ତି। ଏହି ସମାବେଶର ବିଶାଳତା ଏହାକୁ ବିଶ୍ୱର ସର୍ବବୃହତ ଶାନ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ଜନ ସମାବେଶ ମଧ୍ୟରୁ ଏକ କରେ, ଭାରତୀୟ ସନ୍ୟାସ ପରମ୍ପରାର ପ୍ରତ୍ୟେକ ବଂଶ ଥିବା ତ୍ୟାଗୀମାନେ ଏକା ଶୁଭ ସମୟରେ ଏକତ୍ର ସ୍ନାନ କରିବାକୁ ଆକର୍ଷିତ ହୁଅନ୍ତି।

କିଛି କିଲୋମିଟର ଦୂରରେ କଙ୍ଖଳରେ ଦକ୍ଷେଶ୍ୱର ମହାଦେବ ମନ୍ଦିର ସେହି ସ୍ଥାନ ଚିହ୍ନିତ କରେ ଯାହାକୁ ଶିବ ପୁରାଣ ରାଜା ଦକ୍ଷଙ୍କ ମହାନ ଯଜ୍ଞ ସହ ସଂଯୁକ୍ତ କରେ। ସେହି ବିବରଣୀ ଅନୁସାରେ, ଦକ୍ଷ ନିଜର କନ୍ୟା ସତୀଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ ଭଗବାନ ଶିବଙ୍କୁ ଯଜ୍ଞରୁ ବାଦ ଦେଲେ, ଏବଂ ସତୀ, ତାଙ୍କ ପ୍ରତି ଅପମାନ ସହ୍ୟ କରିପାରି ନ ଥିଲେ, ସେ ନିଜେ ଯଜ୍ଞାଗ୍ନିରେ ଶରୀର ତ୍ୟାଗ କଲେ। ସତୀଙ୍କର ଶୋକାକୁଳ ଭକ୍ତି କାର୍ଯ୍ୟ ଏବଂ ତାଙ୍କ ପ୍ରତି ଶିବଙ୍କର ଯନ୍ତ୍ରଣାଦାୟକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା, ମନ୍ଦିରର ସତୀ କୁଣ୍ଡରେ ଆଜି ବି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ।

ନଗର ଉପରେ ଥିବା ଦୁଇ ପାହାଡ଼ରେ, ମନସା ଦେବୀ ଓ ଚଣ୍ଡୀ ଦେବୀ ମନ୍ଦିରରେ ଦେବୀଙ୍କୁ ପୁଣି ସମ୍ମାନ ଦିଆଯାଏ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ରୋପୱେ କିମ୍ବା ଖାଡ଼ା ପଦଯାତ୍ରା ମାଧ୍ୟମରେ ପହଞ୍ଚିହୁଏ। ଏହିପରି ହରିଦ୍ୱାର ପରିକ୍ରମାକାରୀ ଯାତ୍ରୀମାନେ ନଦୀ, ଅଗ୍ନି ଓ ପାହାଡ଼ ଶିଖର ଦେବାଳୟ ମଧ୍ୟରେ ନିରନ୍ତର ଗତି କରନ୍ତି, କଦାପି ତାଙ୍କ ଉପସ୍ଥିତି ଛାଡ଼ନ୍ତି ନାହିଁ। ହର କି ପଉଡ଼ୀର ପଦଚିହ୍ନ ଏବଂ ଦକ୍ଷେଶ୍ୱରରେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଉଥିବା ଶୋକ ମଧ୍ୟରେ, ହରିଦ୍ୱାର ଦୁଇ ଭାବ ଏକତ୍ର ଧାରଣ କରେ। ଏକ ହେଉଛି ଦିବ୍ୟ ଉପସ୍ଥିତିରେ ଅସୀମ ଆନନ୍ଦ, ଏବଂ ଅନ୍ୟଟି ହେଉଛି ତାହା ପାଇଁ ସବୁ ସମର୍ପଣ କରିବାର ଇଚ୍ଛା, ଏବଂ ଏକତ୍ର ସେମାନେ ଏଠାରୁ ଋଷିକେଶ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମଗ୍ର ନଦୀ ବିସ୍ତାରକୁ ସଂଜ୍ଞାୟିତ କରନ୍ତି।

ମହର୍ଷି ପତଞ୍ଜଳିଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦେବା ପାଇଁ ପାରମ୍ପରିକ ଆବାହନ: