ଗୋମୁଖ ଏବଂ ତପୋବନ

• •
  ଏହା କ'ଣ: ପବିତ୍ର ଗଙ୍ଗାର ମୂଳ ଧାରା ଭାଗୀରଥୀର ହିମାଳୟ ଉଦ୍ଗମ। ପ୍ରାୟ ୪,୦୦୦ ମିଟର ଉଚ୍ଚତାରେ ଥିବା ଗୋମୁଖ, ପ୍ରାୟ ୩୦ କିଲୋମିଟର ଲମ୍ବା ଗଙ୍ଗୋତ୍ରୀ ହିମନଦୀର ମୁଖ। ଏହାର ବରଫ ଗୁମ୍ଫା ଗାଇର ମୁଖ ପରି ଦେଖାଯାଏ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ତପୋବନ ଗୋମୁଖ ଉପରେ ଶିବଲିଙ୍ଗ ପର୍ବତ ତଳେ ଥିବା ଏକ ଉଚ୍ଚ ଚରାଣ ଭୂମି, ଯାହାର ଉଚ୍ଚତା ୬,୫୪୩ ମିଟର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଉଠେ। ବହୁ ଦିନ ଧରି ସାଧୁମାନେ ତପସ୍ୟା ପାଇଁ ତପୋବନକୁ ଆସିଛନ୍ତି।
• •
  କାହିଁକି ଦର୍ଶନ: ଭକ୍ତମାନେ ବିଶ୍ୱାସ କରନ୍ତି ଯେ ଗୋମୁଖରେ ଭାଗୀରଥୀର ଶୀତଳ ଜଳର ସମ୍ମାନପୂର୍ବକ ସ୍ପର୍ଶ ବା ଆଚମନ ବହୁ ଜନ୍ମର ସଞ୍ଚିତ କର୍ମ-ସଂସ୍କାର ଶୁଦ୍ଧ କରେ। ତପୋବନରେ ଶିବଲିଙ୍ଗ ପର୍ବତ ତଳର ବିଶାଳ ନୀରବତା ଚଞ୍ଚଳ ମନକୁ ଶାନ୍ତ କରେ ଏବଂ ଧ୍ୟାନରେ ସହାୟକ ହୁଏ ବୋଲି ଅନୁଭୂତ ହୁଏ।
• •
  କେବେ ଯିବେ: ଏହି କ୍ଷେତ୍ର ଅକ୍ଷୟ ତୃତୀୟାଠାରୁ ଦୀପାବଳି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଖୋଲା ରହେ। ଉତ୍ତମ ମାସ ହେଉଛି ମେ ଓ ଜୁନ, ଏବଂ ସେପ୍ଟେମ୍ବର ଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅକ୍ଟୋବର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ। ଶୀତ ଋତୁରେ ଭାରୀ ତୁଷାରପାତରେ ପଥ ବନ୍ଦ ରହେ।
• •
  କେଉଁଠାରେ: ଗଙ୍ଗୋତ୍ରୀ ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ, ଉତ୍ତରକାଶୀ ଜିଲ୍ଲା, ଉତ୍ତରାଖଣ୍ଡ। ପଦଯାତ୍ରା ଗଙ୍ଗୋତ୍ରୀରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇ ପ୍ରାୟ ୧୮ କିଲୋମିଟର ଗୋମୁଖ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯାଏ, ଗଙ୍ଗୋତ୍ରୀରୁ ପ୍ରାୟ ୧୪ କିଲୋମିଟର ଦୂରରେ ଥିବା ଭୋଜବାସା ଦେଇ। ତପୋବନ ହିମନଦୀର ମୋରେନ ପାର ହୋଇ ଆହୁରି ଚଢ଼ାଇ ଦେଇ ମିଳେ।
• •
  କିପରି (ବିଧି ଓ ନିୟମ):
• •
  ଅନୁମତି ଓ ପରିବେଶ: ଗଙ୍ଗୋତ୍ରୀ ପରେ ଯିବା ପାଇଁ ଉତ୍ତରକାଶୀର ବନ ବିଭାଗରୁ ଅନୁମତି ଆବଶ୍ୟକ। ଏହି କ୍ଷେତ୍ର ପ୍ଲାଷ୍ଟିକ-ମୁକ୍ତ ଏବଂ ପରିବେଶ-ସଂବେଦନଶୀଳ, ତେଣୁ ସମସ୍ତ ଆବର୍ଜନା ସାଙ୍ଗରେ ନେଇ ଆସନ୍ତୁ।
• •
  ସ୍ନାନ ଓ ଆଚମନ: ଆଚମନ, ଅର୍ଥାତ୍ ଜଳର ପବିତ୍ର ଆଚମନ କରନ୍ତୁ, ଏବଂ ତଟର ସୁରକ୍ଷିତ ସ୍ଥାନରେ ଧୀରେ ଧୋଇନ୍ତୁ। ମୁଖ ନିକଟରେ ଅସ୍ଥିର ବରଫ ଉପରେ କେବେ ପାଦ ରଖନ୍ତୁ ନାହିଁ।
• •
  ଆଚରଣ: ସାତ୍ତ୍ୱିକ, ଅର୍ଥାତ୍ ଶୁଦ୍ଧ ନିରାମିଷ, ଆହାର ରଖନ୍ତୁ, ଗଙ୍ଗା ସ୍ତୋତ୍ର ବା ମହାମୃତ୍ୟୁଞ୍ଜୟ ମନ୍ତ୍ର ଜପ କରନ୍ତୁ, ଏବଂ ଧ୍ୟାନରତ ସାଧୁମାନଙ୍କ ନିକଟରେ ମୌନ ରଖନ୍ତୁ।

ଗଙ୍ଗାର ଅବତରଣର କାହାଣୀ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ବାଳକାଣ୍ଡ ଏବଂ ଭାଗବତ ପୁରାଣର ନବମ ସ୍କନ୍ଧରେ ମିଳେ। ଏହା କଠିନତା ଭିତରେ ମଧ୍ୟ ଅଟଳ ଶ୍ରଦ୍ଧାର କାହାଣୀ।

ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ରାଜା ସଗରଙ୍କ ଷାଠିଏ ହଜାର ପୁତ୍ର ମହର୍ଷି କପିଲଙ୍କ ଆଶ୍ରମ ନିକଟରେ ଭସ୍ମୀଭୂତ ହୋଇଗଲେ। ସେମାନଙ୍କ ବଂଶଧର ଭଗୀରଥ ସେମାନଙ୍କ ଆତ୍ମାକୁ ମୁକ୍ତ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କଲେ। ସେ ଗଙ୍ଗାକୁ ସ୍ୱର୍ଗରୁ ଆଣିବା ପାଇଁ କଠୋର ତପସ୍ୟା କଲେ।

ତାଙ୍କ ଭକ୍ତିରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ଗଙ୍ଗା ଅବତରଣ କରିବାକୁ ସମ୍ମତ ହେଲେ। ସେ ଚେତାଇଲେ ଯେ ତାଙ୍କ ପତନର ବେଗ ପୃଥିବୀକୁ ଫାଟି ଦେବ। ତେବେ ଭଗୀରଥ ଭଗବାନ ଶିବଙ୍କୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ, ଯିଏ ଏକା ତାଙ୍କ ଭାର ସହି ପାରିବେ। ଶିବ ଗଙ୍ଗାଙ୍କୁ ନିଜ ଜଟାରେ ଧାରଣ କଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କ ପ୍ରବାହକୁ ଶାନ୍ତ କଲେ। ଏହାପରେ ସେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ କଲ୍ୟାଣ ପାଇଁ ତାଙ୍କୁ ଏକ କୋମଳ ଧାରା ରୂପେ ଛାଡ଼ିଲେ।

ଶ୍ରଦ୍ଧାଳୁମାନେ ଗୋମୁଖକୁ ସେହି ସ୍ଥାନ ଭାବେ ଶ୍ରଦ୍ଧା କରନ୍ତି ଯେଉଁଠାରେ ଏହି ଧାରା ପ୍ରଥମ ଥର ହିମନଦୀରୁ ବାହାରି ସଂସାରକୁ ଆସେ। ରାମାୟଣ କହେ ଯେ ଶିବ ନଦୀକୁ ସାତ ଧାରାରେ ଛାଡ଼ିଥିଲେ, ଏବଂ ଭାଗୀରଥୀ ନିଜ ନାମ ରାଜା ଭଗୀରଥଙ୍କଠାରୁ ପାଏ ଏବଂ ତାଙ୍କ ରଥର ପଛେ ପଛେ ଚାଲେ।

ଆହୁରି ଆଗରେ ଶିବଲିଙ୍ଗ ପର୍ବତ ଉଠେ। ଏହାର ଛୁଞ୍ଚିଆ ଆକୃତି ଭକ୍ତମାନଙ୍କୁ ତୁଷାର ମୁକୁଟ ଧାରଣ କରିଥିବା ଶିବଲିଙ୍ଗର କଥା ମନେ ପକାଏ। ଏହାର ଚରଣରେ ତପୋବନ ବିସ୍ତୃତ, ଯାହାକୁ ସାଧୁମାନେ ବହୁକାଳ ଧରି ଧ୍ୟାନ ପାଇଁ ବ୍ୟବହାର କରିଆସିଛନ୍ତି।

ଗୋମୁଖ ଓ ତପୋବନ କ୍ଷେତ୍ର ପୀଢ଼ି ପରେ ପୀଢ଼ି ତପସ୍ୱୀମାନଙ୍କୁ ଆକର୍ଷିତ କରିଆସିଛି।

ସ୍ୱାମୀ ତପୋବନ ମହାରାଜ (୧୮୮୯ରୁ ୧୯୫୭) କେରଳର ବେଦାନ୍ତ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ଥିଲେ। ସେ ହିମାଳୟରେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ବିତାଇଥିଲେ ଏବଂ ନିଜ ଯାତ୍ରା ବିଷୟରେ ହିମଗିରି ବିହାରମ୍ ଲେଖିଥିଲେ, ଯାହା ଇଂରାଜୀରେ Wanderings in the Himalayas ନାମରେ ଜଣାଶୁଣା। ସ୍ୱାମୀ ଚିନ୍ମୟାନନ୍ଦ ତାଙ୍କ ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଥିଲେ।

ସ୍ୱାମୀ ସୁନ୍ଦରାନନ୍ଦ (୧୯୨୬ରୁ ୨୦୨୦) ସ୍ୱାମୀ ତପୋବନ ମହାରାଜଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ ଥିଲେ। ସେ ୧୯୪୮ରେ ଗଙ୍ଗୋତ୍ରୀ ଆସି ଅଧିକାଂଶ ଜୀବନ ସେଠାରେ ବିତାଇଲେ। ଦଶନ୍ଧି ଧରି ହିମନଦୀ ଓ ତା'ର ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ କ୍ୟାମେରାରେ ଧରିଥିବା ସାଧୁ ଭାବେ ତାଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ।

ଆଜି ମଧ୍ୟ ଏକାନ୍ତବାସୀ ତପସ୍ୱୀମାନେ ଋତୁ ଅନୁସାରେ ଉଚ୍ଚ ଉପତ୍ୟକାରେ ସାଧନା କରନ୍ତି। ଯାତ୍ରୀମାନେ ମୌନ ରଖି ଓ ସେମାନଙ୍କ ନିଜତ୍ୱକୁ ସମ୍ମାନ କରି ସେମାନଙ୍କୁ ଆଦର ଦିଅନ୍ତି।

ଗୋମୁଖର ଜଳ ପାଖରେ ବସିଥିବା ସାଧକମାନେ ପ୍ରାୟତଃ ଗଙ୍ଗା ସ୍ତୋତ୍ର ପାଠ କରନ୍ତି, ଯାହା ପରମ୍ପରା ଅନୁସାରେ ଆଦି ଶଙ୍କରାଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଆରୋପିତ।

ଭାବାର୍ଥ: "ହେ ଦେବୀ, ଦେବତାମାନଙ୍କ ଅଧିପତି, ଭଗବତୀ ଗଙ୍ଗେ! ଆପଣ ତ୍ରିଭୁବନକୁ ପାର କରନ୍ତି, ଏବଂ ଲହରୀ ତରଙ୍ଗରେ ଗତିଶୀଳ। ଶିବଙ୍କ ମସ୍ତକରେ ବିହାର କରୁଥିବା ହେ ନିର୍ମଳ ମାତା! ମୋ ମନ ସଦା ଆପଣଙ୍କ ଚରଣ-କମଳରେ ରହୁ।"