गोमुख र तपोवन
शिवलिङ्ग हिमालको काखमा भागीरथी-गङ्गाको पावन उद्गम
उत्तराखण्डको पावन गढवाल क्षेत्रमा अवस्थित गोमुख माता भागीरथी-गङ्गाको आदि हिमनद उद्गम हो, र शिवलिङ्ग हिमालको काखमा रहेको तपोवन ऋषि-मुनिहरूको शाश्वत तपस्थली हो। यहाँ पुगेर तीर्थयात्रीहरूले गङ्गाको दिव्य अवतरणको प्रत्यक्ष दर्शन गर्दछन्।
संक्षिप्त भक्ति मार्गदर्शन (एक नजरमा)
- •यो के हो: भागीरथी गङ्गाको हिमालयी उद्गम, पवित्र गङ्गाको मूल धारा। लगभग 4,000 मिटर उचाइमा रहेको गोमुख लगभग 30 किमि लामो गंगोत्री हिमनदीको मुख हो। यसको बरफको गुफा गाईको मुखजस्तो देखिने भनिन्थ्यो। तपोवन गोमुखभन्दा माथि, शिवलिंग पर्वतको फेदमा फैलिएको उच्च हिमाली समथर मैदान हो, जसको उचाइ 6,543 मिटर छ। साधुहरू लामो समयदेखि तपस्याका लागि तपोवन आउँदै आएका छन्।
- •किन भ्रमण गर्ने: श्रद्धालुहरूको विश्वास छ कि गोमुखमा भागीरथीको शीतल जललाई श्रद्धापूर्वक छुनु वा आचमन गर्नुले जन्मौंदेखि सञ्चित कर्म-संस्कारहरू शुद्ध गर्छ। तपोवनमा शिवलिंग पर्वतको फेदको विशाल मौनताले चञ्चल मनलाई शान्त पार्छ र ध्यानमा सहायता गर्छ।
- •कहिले भ्रमण गर्ने: अक्षय तृतीयादेखि अप्रिल वा मेमा सुरु भएर दीपावलीसम्म यो क्षेत्र खुला रहन्छ। सर्वोत्तम महिना मे र जुन, र सेप्टेम्बरदेखि मध्य अक्टोबरसम्म हुन्। जाडोमा भारी हिउँले बाटो बन्द हुन्छ।
- •कहाँ: गंगोत्री राष्ट्रिय निकुञ्ज, उत्तरकाशी जिल्ला, उत्तराखण्ड। पदयात्रा गंगोत्रीबाट सुरु हुन्छ। गोमुखसम्म लगभग 18 किमि हो, जसमा गंगोत्रीबाट लगभग 14 किमिमा पर्ने भोजवासा पर्छ। तपोवन हिमनदीको मोरेन पार गरेर थप चढाइपछि आउँछ।
- •विधि र नियम:
- •अनुमति र वातावरण: गंगोत्रीभन्दा अगाडि जान उत्तरकाशीको वन विभागबाट अनुमति चाहिन्छ। यो क्षेत्र प्लास्टिकमुक्त र वातावरण-संवेदनशील भएकाले सबै फोहोर आफैंसँग फिर्ता लैजानुहोस्।
- •स्नान र आचमन: आचमन, अर्थात् पवित्र जलको आचमन गर्नुहोस्, र किनारका सुरक्षित ठाउँमा बिस्तारै धुनुहोस्। गोमुखको मुखनजिकको अस्थिर बरफमा कहिल्यै नहिँड्नुहोस्।
- •आचरण: सात्त्विक सादा आहार लिनुहोस्, गंगा स्तोत्र वा महामृत्युंजय मन्त्रको जप गर्नुहोस्, र ध्यानरत साधुहरूको नजिक मौन, अर्थात् शान्त मौनता कायम राख्नुहोस्।
पवित्र उद्गम र शास्त्रीय वंशपरम्परा
गंगाको अवतरणको कथा वाल्मीकि रामायणको बालकाण्ड र भागवत पुराणको नवम स्कन्धमा वर्णित छ। यो कठिनाइका बीचमा पनि अडिग श्रद्धाको कथा हो।
इक्ष्वाकु वंशका राजा सगरका साठी हजार छोराहरू महर्षि कपिलको आश्रमनजिक भस्म भए। तिनका वंशज भगीरथले तिनका आत्मालाई मुक्त गर्न चाहन्थे। उनले गंगालाई स्वर्गबाट ओराल्न कठोर तपस्या गरे।
उनको भक्तिबाट प्रसन्न भएर गंगा पृथ्वीमा झर्न सहमत भइन्। उनले चेताउनी दिइन् कि उनको खसाइको वेगले पृथ्वी फुट्नेछ। तब भगीरथले भगवान शिवको प्रार्थना गरे, किनकि उनीमात्र उनको भार सहन सक्थे। शिवले गंगालाई आफ्ना जटामा धारण गरी उनको वेग शान्त पारे। त्यसपछि उनले सबै प्राणीको कल्याणका लागि गंगालाई सौम्य धाराका रूपमा छोडे।
श्रद्धालुहरू गोमुखलाई त्यो स्थान मान्छन् जहाँ यो धारा पहिलो पटक हिमनदीबाट निस्केर संसारमा आउँछ। रामायणअनुसार शिवले नदीलाई सात धारामा छोडे, र भागीरथी भगीरथको रथको पछि-पछि गइन्।
अगाडि शिवलिंग पर्वत उठेको छ। यसको नुकीलो रूपले भक्तहरूलाई हिउँको मुकुट लगाएको शिवलिंगको सम्झना दिलाउँछ। यसको फेदमा तपोवन फैलिएको छ, जसलाई साधुहरूले लामो समयदेखि ध्यानका लागि प्रयोग गर्दै आएका छन्।
पवित्र स्थलहरू
सन्त र साधक
गोमुख र तपोवन क्षेत्रले पुस्तौंदेखि तपस्वीहरूलाई आकर्षित गर्दै आएको छ।
स्वामी तपोवन महाराज (1889 देखि 1957) केरलका वेदान्त आचार्य थिए। उनले हिमालयमा लामो समय बिताए र आफ्नो यात्राबारे हिमगिरि विहारम् लेखे, जुन अंग्रेजीमा “हिमालयमा भ्रमण” का नामले चिनिन्छ। स्वामी चिन्मयानन्द उनका शिष्यहरूमध्ये थिए।
स्वामी सुन्दरानन्द (1926 देखि 2020) स्वामी तपोवन महाराजका शिष्य थिए। उनी 1948 मा गंगोत्री आए र आफ्नो अधिकांश जीवन त्यहीँ बिताए। हिमनदी र यसका परिवर्तनहरू दशकौंसम्म क्यामेरामा कैद गर्ने साधुका रूपमा उनी सम्झिइन्छन्।
आज पनि एक्लै बस्ने तपस्वीहरू अग्ला उपत्यकामा ऋतुअनुसार साधना गर्छन्। श्रद्धालुहरू मौनता राखेर र तिनको गोपनीयताको सम्मान गरेर तिनलाई आदर दिन्छन्।
पवित्र स्तोत्र र ध्यान
गोमुखको पानीको छेउमा बसेका साधकहरू प्रायः गंगा स्तोत्रको पाठ गर्छन्, जुन परम्परानुसार आदि शंकराचार्यलाई समर्पित मानिन्छ।
देवी सुरेश्वरि भगवति गङ्गे त्रिभुवनतारिणि तरलतरङ्गे।
शङ्करमौलिविहारिणि विमले मम मतिरास्तां तव पदकमले ॥
Devī Sureśvari Bhagavati Gaṅge Tribhuvana-tāriṇi Tarala-taraṅge।
Śaṅkara-mauli-vihāriṇi Vimale Mama Matir-āstāṁ Tava Pada-kamale॥
भावार्थ: “हे देवी, देवताहरूकी रानी, भगवती गंगे! तपाईं तीनै लोकलाई तार्ने हुनुहुन्छ र लहराउँदा तरंगहरूले युक्त हुनुहुन्छ। शिवको शिरमा विहार गर्ने हे निर्मल माता! मेरो मन सदा तपाईंका चरण-कमलमा रहोस्।”
के तपाईं जान्नुहुन्छ?
The Gangotri Glacier is about 30 km long, and Gaumukh, the Bhagirathi source at its snout, has been retreating. Between 1936 and 1996 it retreated about 1,147 metres, and more recently at over 30 metres a year.
The name Gaumukh means cow's mouth. It comes from the shape of the ice cave from which the Bhagirathi once emerged.
Mount Shivling rises to 6,543 metres. Early European visitors called it the Matterhorn peak. Its first ascent was made in 1974 by an Indo-Tibetan Border Police team.
Swami Tapovan Maharaj, the teacher of Swami Chinmayananda, wrote of his Himalayan journeys in Himagiri Viharam, translated as Wanderings in the Himalayas.
Swami Sundaranand, known as the Sadhu Who Clicks, made over 100,000 photographs of the Gangotri region, recording the retreat of the glacier.
Shiva
योग बाट थप
सम्बन्धित शिक्षाहरू
उही शिक्षा, विभिन्न परम्पराहरूमा प्रतिध्वनित