गौमुख आणि तपोवन

• •
  हे काय आहे: पवित्र गंगेची मुख्य प्रवाह असलेल्या भागीरथीचा हिमालयातील उगम. सुमारे 4,000 मीटर उंचीवरील गौमुख हे सुमारे 30 किमी लांबीच्या गंगोत्री हिमनदीचे तोंड आहे. तिची बर्फाची गुहा गाईच्या तोंडासारखी दिसते असे मानले जाते. तपोवन हे गौमुखाच्या वर असलेले उंच कुरण असून ते शिवलिंग पर्वताच्या पायथ्याशी आहे; शिवलिंग पर्वत 6,543 मीटर उंच आहे. तप, म्हणजे कठोर साधनेसाठी साधू दीर्घकाळापासून तपोवनात येत आले आहेत.
• •
  भेट का द्यावी: गौमुख येथे थंड भागीरथी जलाला आदराने स्पर्श केल्याने किंवा त्याचा एक घोट घेतल्याने अनेक जन्मांत साठलेले कर्मसंस्कार शुद्ध होतात, अशी भक्तांची श्रद्धा आहे. तपोवनात शिवलिंग पर्वताखालील विशाल शांतता अस्वस्थ मन शांत करून ध्यानाला साहाय्य करते, असे अनुभवले जाते.
• •
  केव्हा भेट द्यावी: एप्रिल किंवा मेमध्ये अक्षय तृतीयेपासून दिवाळीपर्यंत हा प्रदेश खुला असतो. मे, जून, आणि सप्टेंबर ते ऑक्टोबरच्या मध्यापर्यंत सर्वोत्तम महिने आहेत. हिवाळ्यात प्रचंड हिमवृष्टीमुळे मार्ग बंद होतो.
• •
  कुठे: गंगोत्री राष्ट्रीय उद्यान, उत्तरकाशी जिल्हा, उत्तराखंड. यात्रा गंगोत्रीपासून सुरू होते. गंगोत्रीपासून सुमारे 14 किमी अंतरावरील भोजवासामार्गे गौमुखापर्यंत सुमारे 18 किमी पायी प्रवास आहे. तपोवन हिमनदीच्या मोरेनच्या पलीकडे आणखी थोडी चढाई करून गाठता येते.
• •
  कसे (विधी आणि नियम):
• •
  परवानगी आणि पर्यावरण: गंगोत्रीपुढे प्रवेशासाठी उत्तरकाशीतील वन विभागाची परवानगी आवश्यक आहे. हा परिसर प्लास्टिकमुक्त आणि पर्यावरणदृष्ट्या संवेदनशील आहे, त्यामुळे सर्व कचरा सोबत परत न्यावा.
• •
  स्नान आणि आचमन: आचमन, म्हणजे पवित्र जलाचा घोट घेण्याचा विधी करा; काठावरील सुरक्षित ठिकाणी हळूवारपणे स्नान करा. गौमुखाच्या तोंडाजवळ अस्थिर बर्फावर कधीही पाऊल ठेवू नका.
• •
  आचरण: साधा सात्त्विक आहार घ्या, गंगा स्तोत्र किंवा महामृत्युंजय मंत्राचा जप करा, आणि ध्यानमग्न साधूंच्या जवळ मौन, म्हणजे शांत मौन, पाळा.

गंगावतरणाची कथा वाल्मीकी रामायणाच्या बालकांडात आणि भागवत पुराणाच्या नवव्या स्कंधात सांगितली आहे. ही अशी कथा आहे ज्यात अडचणींच्या मध्येही श्रद्धा अढळ राहिली.

इक्ष्वाकु वंशातील राजा सगराचे साठ हजार पुत्र कपिल मुनींच्या आश्रमाजवळ भस्म झाले. त्यांचे वंशज भगीरथ यांनी त्यांच्या आत्म्यांना मुक्ती देण्याची इच्छा धरली. स्वर्गातून गंगेला पृथ्वीवर आणण्यासाठी त्यांनी कठोर तप केले.

त्यांच्या भक्तीने प्रसन्न होऊन गंगा अवतरण्यास तयार झाली. पण तिच्या पतनाचा वेग पृथ्वीलाच भंग करील, असा इशारा तिने दिला. तेव्हा भगीरथांनी शिवाची प्रार्थना केली, कारण तिचा भार झेलू शकणारे एकटे शिवच होते. शिवाने गंगेला आपल्या जटांमध्ये धारण केले आणि तिचा प्रवाह शांत केला. नंतर सर्व जीवांच्या कल्याणासाठी त्यांनी तिला सौम्य प्रवाहाच्या रूपात मुक्त केले.

हा प्रवाह हिमनदीतून पहिल्यांदा जगात प्रकट होतो ते ठिकाण म्हणून यात्रेकरू गौमुखाला पूज्य मानतात. रामायण सांगते की शिवाने नदीला सात धारांमध्ये सोडले, आणि भागीरथी भगीरथांच्या रथामागे चालते.

त्याच्या पलीकडे शिवलिंग पर्वत उभा आहे. त्याचे टोकदार रूप भक्तांना बर्फाचा मुकुट धारण केलेल्या शिवलिंगाची आठवण करून देते. त्याच्या पायथ्याशी तपोवन पसरलेले आहे, जे साधूंनी दीर्घकाळ ध्यानासाठी वापरले आहे.

गौमुख आणि तपोवन परिसर पिढ्यान्पिढ्या तपस्व्यांना आकर्षित करत आला आहे.

स्वामी तपोवन महाराज (1889 ते 1957) हे केरळमधील वेदांत आचार्य होते. त्यांनी हिमालयात दीर्घकाळ वास्तव्य केले आणि आपल्या प्रवासांविषयी “हिमगिरी विहारम्” हा ग्रंथ लिहिला, जो इंग्रजीत “Wanderings in the Himalayas” या नावाने ओळखला जातो. स्वामी चिन्मयानंद हे त्यांच्या शिष्यांपैकी एक होते.

स्वामी सुंदरानंद (1926 ते 2020) हे स्वामी तपोवन महाराजांचे शिष्य होते. ते 1948 मध्ये गंगोत्रीला आले आणि आयुष्याचा बराच काळ तिथेच व्यतीत केला. अनेक दशकांपर्यंत हिमनदी आणि तिच्या बदलांची छायाचित्रे टिपणारे साधू म्हणून त्यांचे स्मरण केले जाते.

आजही एकांतवासी तपस्वी उंच दऱ्यांमध्ये ऋतुमानानुसार तपोवास करतात. यात्रेकरू मौन पाळून आणि त्यांच्या एकांताचा आदर करून त्यांना मान देतात.

गौमुखाच्या जलाजवळ बसलेले साधक अनेकदा गंगा स्तोत्राचे पठण करतात; परंपरेनुसार ते आदि शंकराचार्यांना श्रेय दिले जाते.

Devī Sureśvari Bhagavati Gaṅge Tribhuvana-tāriṇi Tarala-taraṅge।

Śaṅkara-mauli-vihāriṇi Vimale Mama Matir-āstāṁ Tava Pada-kamale॥

अर्थ: "हे सुरेश्वरी देवी, भगवती गंगे! तरंगांच्या चंचल लहरींसह त्रिभुवनाला तारणारी माते! शंकराच्या मस्तकावर विहार करणारी निर्मळ माते, माझे मन सदैव तुझ्या चरणकमलांवर स्थिर राहो."