ऋषिकेश आणि हरिद्वार

जिथे स्वर्गीय गंगा उंच हिमनद्यांतून बाहेर पडून मैदानात प्रवेश करते, तिथे ऋषिकेश आणि हरिद्वार यांचे ऊर्जाक्षेत्र खोल ध्यान, कुंडलिनी जागरण (शरीरातील सुप्त आध्यात्मिक ऊर्जेचे जागवणे) आणि हठयोग साधनेसाठी आदर्श नैसर्गिक वातावरण निर्माण करते.

डोंगरी वाऱ्यांनी वाहून आणलेला उच्च प्राण, म्हणजे जीवनशक्ती, वाहत्या नदीच्या सततच्या आवाजासह, येथे नाद म्हटला जातो, एकत्र येऊन मनाच्या अस्वस्थ चित्तवृत्तींना योगिक परंपरा ज्याला चित्तवृत्ती निरोध म्हणते त्या स्थिरतेकडे नैसर्गिकरीत्या शांत करतात. म्हणूनच या तीरांवर कोणताही औपचारिक आश्रम उभा राहण्याच्या कितीतरी आधीपासून भटक्या साधूंनी हरिद्वार आणि ऋषिकेशमधील पट्ट्याला एक सलग तपोभूमी, म्हणजे तपश्चर्येसाठी वेगळे ठेवलेले भूमी, मानले होते; आधुनिक गुरूंना ही ख्याती निर्माण करावी लागली नाही, तर वारशाने मिळाली.

ऋषिकेशमधील साधक शास्त्रीय योगाच्या चारही मार्गांचा समन्वय करतात:

• •
  राजयोग आणि हठयोग: आसनांची मांडणी, प्राणायाम म्हणजे श्वासनियंत्रण, आणि इंद्रियांची माघार, जिला प्रत्याहार म्हणतात.
• •
  ज्ञानयोग: खडकाळ नदीतीरांवर उपनिषदे आणि अद्वैत वेदांताचे चिंतन.
• •
  भक्तियोग: संध्याकाळची भजने गाणे आणि पवित्र गंगा आरतीत सहभागी होणे.
• •
  कर्मयोग: मोफत धर्मादाय दवाखाने आणि सामुदायिक अन्नवाटपात निःस्वार्थ सेवा.

ऋषिकेशचे नाव हृषीकेश या शब्दावरून आले आहे, ज्याचा अर्थ "इंद्रियांचे स्वामी" असा होतो; हे विष्णू सहस्रनाममधील विष्णूंचे सत्तेचाळिसावे नाव आहे. स्कंद पुराण हे नाव थेट या नगराशी जोडते. ते रैभ्य ऋषींची कथा सांगते, ज्यांनी येथे आपल्या इंद्रियांवर प्रभुत्व मिळवण्यासाठी कठोर तपश्चर्या केली, शेवटी एका आंब्याच्या झाडाखाली, मजकुरात कुब्जाम्रक म्हटलेल्या जागी, विष्णू हृषीकेश रूपात त्यांच्यासमोर प्रकट झाले. त्या प्रभुत्वावर प्रसन्न होऊन विष्णूंनी आशीर्वाद दिला की ही भूमी सदैव त्याच नावाने ओळखली जाईल. शतकानुशतके योगी आणि साधकांनी या आख्यायिकेला केवळ उत्पत्तीकथा मानले नाही. त्यांनी रैभ्यांच्या इंद्रिय-प्रभुत्वाला नगराची स्थापनाविषयक शिकवण मानली; तीच शिस्त जी हठयोग, प्रत्याहार आणि गंगेकाठचे मौन ध्यान आजही जोपासू इच्छितात.

हरिद्वारचे स्वतःचे पावित्र्य हर की पौडीवर आधारित आहे; हा तो घाट आहे जेथे, परंपरेनुसार, स्वतः विष्णू एकदा उभे राहिले होते आणि ब्रह्मकुंडाच्या वरच्या दगडावर त्यांचा पावलांचा ठसा अजूनही चिन्हांकित आहे. दररोज संध्याकाळी यात्रेकरू येथे गंगा आरतीसाठी जमतात; पुजारी मोठ्या ज्वाळा घंटा आणि मंत्रोच्चारांच्या तालावर फिरवत असताना भाविक प्रवाहावर लहान दिवे सोडतात. दर बारा वर्षांनी हरिद्वारमध्ये कुंभमेळा भरतो, जेव्हा अनेक लाख यात्रेकरू आणि साधू जन्मोजन्मीचे कर्म धुतले जाते असे मानले जाणारे पवित्र स्नान करण्यासाठी या तीरांवर येतात. या संमेलनाच्या प्रमाणामुळे ते जगातील सर्वात मोठ्या शांततापूर्ण मानवी संमेलनांपैकी एक ठरते, ज्यात भारतीय तपस्वी परंपरेच्या प्रत्येक वंशातील संन्यासी एकाच शुभ मुहूर्तावर एकत्र स्नान करतात.

काही किलोमीटरवरील कनखल येथे दक्षेश्वर महादेव मंदिर त्या स्थळाचे चिन्ह आहे, जे शिव पुराणानुसार राजा दक्ष यांच्या महान यज्ञाशी ओळखले जाते. त्या कथेनुसार दक्षाने आपली कन्या सतीचे पती भगवान शिव यांना सोहळ्यातून वगळले, आणि शिवाचा अपमान सहन न झाल्याने सतीने यज्ञाग्नीतच आपला देह त्यागला. तिची दुःखद भक्ती आणि शिवाची व्यथित प्रतिक्रिया, या दोन्हींची स्मृती मंदिराच्या सती कुंडावर आजही जपली जाते.

शहरावरील दोन टेकड्यांवर देवीचा पुन्हा सन्मान होतो: मनसा देवी आणि चंडी देवी मंदिरांत, प्रत्येकी केबल-कारने किंवा खडी चढाई करून पोहोचता येते. त्यामुळे हरिद्वारची परिक्रमा करणारे यात्रेकरू नदी, अग्नी आणि टेकडीवरील मंदिर यांच्यात सतत फिरतात, आणि तिची उपस्थिती कधीच पूर्णपणे सोडत नाहीत. हर की पौडीवरील पावलांचा ठसा आणि दक्षेश्वर येथे स्मरलेली व्यथा यांच्या मध्ये हरिद्वार एकाच वेळी दोन भाव धरून ठेवते. एक म्हणजे दैवी उपस्थितीमधील अमर्याद आनंद, आणि दुसरा म्हणजे त्यासाठी सर्वस्वाचा त्याग करण्याची तयारी; या दोन्हीने येथून ऋषिकेशपर्यंतच्या नदीच्या संपूर्ण पट्ट्याची व्याख्या केली आहे.

महर्षी पतंजली यांना सन्मानित करणारी पारंपरिक प्रार्थना:

मी हात जोडून पतंजलींना नमस्कार करतो: ज्यांनी योगाद्वारे चित्त शुद्ध केले, व्याकरणाद्वारे वाणी शुद्ध केली, आणि वैद्यकाद्वारे शरीर निरोगी केले, त्या मुनींमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या पतंजलींना.