कैलास पर्वत

तिबेटमधील नगारी प्रांतात ६,६३८ मीटर उंचीवर, बर्फ आणि काळ्या खडकाच्या चार बाजूंच्या सममित पिरॅमिडसारखा उभा असलेला कैलास पर्वत आजही अनारोहित आहे. ही अजिंक्यता प्रयत्नांच्या अभावामुळे नाही, तर सर्वोच्च आध्यात्मिक आदरामुळे आहे. सनातन (शाश्वत हिंदू) विश्वरचनेत तो मेरू पर्वताशी ओळखला जातो, जो पृथ्वीवरील भौतिक जगाला उच्च दिव्य चेतनेशी जोडणारा ऊर्जेचा अक्ष आहे. हिंदू, बौद्ध, जैन आणि तिबेटची पूर्व-बौद्ध स्वदेशी धारा असलेल्या बॉन परंपरेत तो तितक्याच आदराने पूज्य आहे. येथे आदियोगी, म्हणजे योगाचे आद्य गुरू भगवान शिव, यांनी सात महान ऋषींना आणि स्वतः माता पार्वतीला योगाचे गहन शास्त्र, अद्वैत आणि ध्यान यांचे ज्ञान दिले; शिवपुराण या प्रसारणाला योगाच्या मानवी जगात अवतरणाचे मूळ मानते.

पर्वताशेजारी मानसरोवर सरोवर आहे, ४,५९० मीटर उंचीवरील एक गोड्या पाण्याचा जलाशय. त्याचे नाव, मानस, म्हणजे कॉस्मिक मन, हेच दर्शवते की ते थेट भगवान ब्रह्मदेवांच्या मनातून निर्माण झाले अशी परंपरा आहे. त्याच्या पाण्यात स्वच्छता, ज्ञान आणि प्रकाश यांचे गुण असल्याचे मानले जाते; त्यातून पिणारे यात्रेकरू त्याने जन्मोजन्मीचे उरलेले कर्मिक संस्कार धुतले जातात असा विश्वास ठेवतात.

फार दूर नाही, ४,५७५ मीटर उंचीवर खारट पाण्याचा राक्षसताल सरोवर आहे; त्याच्या गडद पाण्याचा संबंध उग्र ऊर्जा आणि त्यागाशी आहे. परंपरेत ते रावणाच्या तीव्र तपश्चर्येचे स्थान म्हणून स्मरले जाते. जिथे मानसरोवराचे गोडे पाणी पोषण करते, तिथे राक्षसतालाचे खारे पाणी कसोटी घेते; आणि दोन्ही सरोवरे मिळून कैलासाला कृपा आणि कठोरता यांच्या त्याच समतोलाने वेढतात, जो शिवाचा स्वभाव, सौम्य तपस्वी आणि उग्र संहारक, दोन्ही म्हणून प्रकट करतो.

आणखी उंचावर, ५,६०८ मीटर उंचीवरील डोल्मा ला खिंडीजवळ, गौरी कुंडाचे पाचूसारखे पाणी आहे; तिथे माता पार्वतीने गणेशाची निर्मिती केली असे स्मरले जाते. यात्रेकरू या लहानशा, लपलेल्या कुंडाला बिनशर्त कृपा आणि पुनरुज्जीवनाचे स्थान मानतात; परिक्रमेच्या सर्वात कठीण टप्प्यावरील विसाव्याचे ठिकाण, जिथे पर्वताची कठोरता क्षणभर मातृत्वाच्या कोमलतेला मार्ग देते.

भाविक परिक्रमा किंवा कोरा म्हणून ओळखली जाणारी, बावन्न (५२) किलोमीटरची कठीण प्रदक्षिणा पायी करतात; ती साधारणपणे तीन दिवसांत पूर्ण होते. हा मार्ग ५,६३० मीटर उंचीवरील बलदंड डोल्मा ला खिंडीवरून जातो; ही उंची भाविक भूतकाळातील अहंकाराचा मृत्यू आणि चढाईच्या पलीकडे आध्यात्मिक पुनर्जन्म यांचे प्रतीक मानतात. तिबेटी बौद्ध यात्रेकरू सतत साष्टांग प्रणिपात करत तोच मार्ग पूर्ण करतात, आणि बावन्न किलोमीटर पावलांनी नव्हे तर शरीराच्या लांबीने मोजतात; तर हिंदू यात्रेकरू तोच मार्ग पायी चालतात. दोन्ही परंपरा एकाच पर्वताभोवतीच्या एकाच मार्गावर एकत्र येतात.

भाविक महादेवांवरील पारंपरिक ध्यान, कैलास ध्यानम्, म्हणतात:

Dhyayen nityam mahesham rajatagirinibham charu chandravatamsam

Ratnakalpojvalangam parashumriga varabhitihastam prasannam

"शुद्ध रुप्याच्या पर्वतासारख्या तेजस्वी, सुंदर चंद्रकलेने अलंकृत, रत्नांच्या अलंकारांनी झळकणाऱ्या, परशू, मृग, वरमुद्रा आणि अभयमुद्रा धारण करणाऱ्या, आनंदी प्रसन्न अशा महेश भगवानांचे नित्य ध्यान करावे."

जगातील अनेक महान शिखरे नेमकी त्यावर अजून कोणी पोहोचले नाही म्हणूनच गिर्यारोहकांना आकर्षित करतात. कैलासावर चढाईचा प्रयत्न न होणे हे विशेष लक्षणीय आहे, कारण हा पर्वत आधुनिक गिर्यारोहणाच्या क्षमतेत पूर्णपणे बसतो. हा संयम प्रत्येक परंपरेत जाणीवपूर्वक पाळला जातो: शिखर-चढाई पर्वताकडे मात करायचा अडथळा म्हणून पाहते, तर प्रदक्षिणा त्याला आदरपूर्वक दुरून सन्मानित करायची उपस्थिती मानते. परिक्रमेची बावन्न किलोमीटरची वाट पर्वताच्या उंचीऐवजी त्याच्या पायथ्याचा मागोवा घेते, आणि शिखराऐवजी ही वाट निवडणे हे स्वतःच एक धर्मशास्त्रीय विधान आहे: पवित्र भक्ताकडून कोणत्या प्रकारच्या नात्याची अपेक्षा करते.

मानसरोवर आणि राक्षसताल इतके जवळ आहेत की एकाच यात्रेत दोन्ही पाहता येतात; तरीही परंपरा त्यांचे स्वभाव ठळकपणे वेगळे ठेवते. एक ब्रह्मदेवांच्या कॉस्मिक मनातून जन्मला आणि तो स्वच्छता धारण करतो; दुसरे रावणाच्या उग्र तपश्चर्येशी जोडलेले असून त्यात तीव्रता आहे. वेगळे न पाहता एकत्र पाहिल्यास दोन्ही सरोवरे अशी परिपूर्णता दर्शवतात जी एकटे कोणीही देऊ शकले नसते. मानसरोवर देत असलेली स्वच्छता राक्षसतालाने दर्शवलेल्या संयमाच्या सामर्थ्याशिवाय निरुपयोगी ठरते, आणि राक्षसताल मागत असलेली तपश्चर्या मानसरोवर पुरवत असलेल्या ज्ञानाशिवाय दिशाहीन ठरते.

हिंदू, बौद्ध, जैन आणि बॉन धर्माचे अनुयायी प्रत्येकजण कैलासाला पवित्र मानतात, आणि कोणतीही एक परंपरा त्यावर विशेष हक्क सांगत नाही. यामुळे हा पर्वत बहुतेक तीर्थस्थळांपेक्षा वेगळा ठरतो, जी सामान्यतः एका धर्माशी स्पष्टपणे निगडित असतात, जरी इतर परंपरा तेथे आदराने जात असल्या तरी. प्रत्येक परंपरा आपली स्वतःची नावे, स्वतःच्या स्थापनेच्या कथा आणि आदराची स्वतःची कारणे घेऊन येते: हिंदूंसाठी शिवाचे शाश्वत ध्यान, बौद्ध आणि जैनांसाठी वेगळे विश्वरचनात्मक महत्त्व. या समांतर दाव्यांपैकी एकालाही इतरांचा त्याग करावा किंवा त्यांना कमी लेखावे लागलेले नाही. पर्वत स्वतःच अर्थाची इतकी व्यापकता देतो असे दिसते की चार वेगळ्या परंपरा प्रत्येक जण त्यात विरोध न येता आपली संपूर्ण शिकवण शोधू शकतात.

सतत साष्टांग प्रणिपात करत बावन्न किलोमीटरची कोरा पूर्ण करणारा तिबेटी बौद्ध यात्रेकरू, पायी चालणारा यात्रेकरू तीन दिवसांत जितके अंतर पार करतो, तितके अंतर पार करण्यास आठवडे लावतो. हा यात्रेकरू तेच पवित्र अंतर पावलांऐवजी शरीराच्या लांबीने मोजतो. ही एकाच यात्रेची संथ आवृत्ती नसून, त्याच पर्वताशी असलेल्या वेगळ्या नात्याची अभिव्यक्ती आहे; ज्यात शरीर स्वतः भक्तीचे मोजमाप करणारे साधन बनते, केवळ त्याभोवती भक्ताला वाहून नेणारे वाहन नव्हे. दोन्ही प्रकारच्या कोरा एकाच मार्गाने एकाच गंतव्यस्थानी पोहोचतात; तरीही साष्टांग प्रणिपात करणारा आणि पायी चालणारा यात्रेकरू प्रत्येकाने दुसऱ्याने न दिलेले काहीतरी अर्पण केले आहे: एकाने वेग, तर दुसऱ्याने संपूर्ण शारीरिक समर्पण.