महावतार बाबाजींची गुहा

१८६१ च्या शरद ऋतूत श्यामाचरण लाहिरी नावाचे एक साधे सरकारी लेखापाल, आज जे लाहिरी महाशय म्हणून स्मरले जातात, त्यांची रानीखेत या दुर्गम हिमालयीन चौकीवर नेमणूक झाली. दुनागिरीच्या वनाच्छादित कड्यांमधून फिरत असताना त्यांनी द्रोणगिरी पर्वताच्या उंचीवरून आपले नाव घेऊन हाक मारणारा एक आवाज ऐकला; त्या देवदार वृक्षांमध्ये त्या आवाजाचा कोठेही दृश्य स्रोत नव्हता.

त्या आवाजाच्या दिशेने चढत जाताना लाहिरी महाशय एका शांत नैसर्गिक गुहेच्या प्रवेशद्वारापाशी पोहोचले, आणि तेथे त्यांची अमर गुरू, महावतार बाबाजी यांच्याशी भेट झाली. एका कृपास्पर्शाने बाबाजींनी लाहिरींची पूर्वजन्मीची आध्यात्मिक स्मृती जागृत केली. त्या गुहेत बाबाजींनी त्यांना हरवलेल्या, प्रगत प्राणायाम (श्वास-नियंत्रण) तंत्र असलेल्या क्रिया योगाची दीक्षा दिली, आणि केवळ संन्याशांपुरते न ठेवता प्रामाणिक गृहस्थांना हा मार्ग मुक्तपणे शिकवण्यासाठी जगात परत जाण्यास सांगितले.

या भेटीचा विषय परमहंस योगानंदांच्या योगी कथामृत (Autobiography of a Yogi) या ग्रंथातील चौतिसाव्या प्रकरणाचा आहे, ज्याचे शीर्षक हिमालयात राजवाडा प्रकट होणे असे आहे. लाहिरी महाशयांच्या दीक्षेचा भाग म्हणून बाबाजींनी याच स्थळी सोनेरी राजवाडा प्रकट केला, असे हे प्रकरण सांगते. या तपशीलामुळे भाविकांच्या मनात ही गुहा भेटीच्या लिखित वृत्तांतापासून अविभाज्य बनली आहे.

ही गुहा उत्तराखंडमधील अल्मोडा जिल्ह्यातील द्वाराहाटजवळील कुकुछिना या वस्तीपासून सुमारे पंचेचाळीस मिनिटांच्या वनमार्गावर आहे. ती या डोंगरांवरील विस्तृत पवित्र स्थळांच्या समूहाचे हृदय आहे. बाबाजींच्या टेकडीच्या पायथ्याशी स्मृती ध्यान मंदिर उभे आहे, जे जगभरातील क्रिया योग साधकांना मौन साधनेसाठी स्वागत करते. वरती, खोऱ्यावर दृष्टी ठेवणाऱ्या एका डोंगरशिखरावर दुनागिरी वैष्णवी मंदिर आहे, एक प्राचीन शक्तिपीठ, जेथे वैदिक काळापासून ऋषी कुंडलिनी ध्यान, म्हणजे शरीरातील सुप्त आध्यात्मिक ऊर्जेचे जागरण, करीत असल्याचे मानले जाते. द्वाराहाट गावात स्वतः द्वाराहाट ध्यान केंद्र आहे, जे योगोदा सत्संग सोसायटी ऑफ इंडिया या संस्थेने स्थापले आहे; ही संस्था परमहंस योगानंदांनी याच परंपरेला पुढे नेण्यासाठी स्थापन केली होती.

या हिमालयीन गुहेत दिलेले साधन श्वासाला स्थिर करून आणि मेरुदंडातील चक्रांमधून, सुषुम्ना नाडीद्वारे, अंतर्गत ऊर्जेच्या अभिसरणाने इंद्रिय-संवेदना शांत करून आध्यात्मिक उत्क्रांती वेगवान करते, असे मानले जाते. परंपरेनुसार हे साधन पूर्ण कौटुंबिक जबाबदाऱ्या वाहणाऱ्या गृहस्थांना, दैवी स्वरूपातील सर्वोच्च, विचारशून्य अवस्था असलेल्या निर्विकल्प समाधीकडे, आपली सांसारिक कर्तव्ये सोडल्याशिवाय, जाण्यास सक्षम करते; हीच सूचना बाबाजींनी गुहेच्या प्रवेशद्वाराशी लाहिरी महाशयांना दिली होती. हे साधन योगानंदांनी योगी कथामृतमध्ये या कथेच्या स्वतःच्या निवेदनातून जगभर पोहोचले; आणि हाच ग्रंथ बहुतेक साधकांना दुनागिरीच्या गुहेविषयी प्रथम परिचय करून देणारा मुख्य स्रोत आहे.

या गुहेत आणि क्रिया योग परंपरेत व्यापक प्रमाणावर हिमालयीन गुरूंच्या सन्मानार्थ गुरु स्तोत्र म्हटले जाते:

Akhanda mandalakaram vyaptam yena characharam

Tatpadam darshitam yena tasmai shri gurave namah

"ज्या श्रेष्ठ गुरूंनी अखंड मंडलाकार विश्वात, म्हणजे चराचराला व्यापून असलेल्या परमतत्त्वाचे स्थान दाखवले, त्या श्री गुरूंना नमस्कार असो."

बहुतेक तीर्थ-भूगोल शतकानुशतके, पिढ्यानपिढ्या भाविकांकडून नवी स्थळे जोडली जाऊन घडतो. दुनागिरी अभयारण्याने आपला बहुतेक पवित्र अर्थ १८६१ मधील एका दुपारच्या परिणामात सामावला, जेव्हा एका आवाजाने एका लेखापालाला एका डोंगर-उतारावर बोलावले. तेव्हापासून त्या गुहेभोवती जे काही उभे राहिले, तिच्या पायथ्याचे ध्यानमंदिर आणि योगानंदांच्या संस्थेने पुढे स्थापन केलेल्या केंद्रांचे विस्तृत जाळे, हे स्वतंत्रपणे विकसित होऊन नंतर एकत्र आलेले नसून, त्या एकाच भेटीतून बाहेर पसरत गेले आहे.

बाबाजींचा लाहिरी महाशयांना दिलेला उपदेश अनेक पारंपरिक त्यागमार्गी शिकवणींपेक्षा वेगळा ठरतो, कारण त्याचा लक्ष्य-प्रेक्षक स्पष्टपणे निश्चित आहे. लेखापाल म्हणून आपले पद आणि कुटुंबाच्या जबाबदाऱ्या सोडण्यास बाबाजींनी सांगितले नाही; उलट प्रामाणिक गृहस्थांनाच ही साधना शिकवावी असे सांगितले, कारण त्यांच्यावर त्या जबाबदाऱ्या आहेत. या तंत्राची संपूर्ण रचना, म्हणजे सामान्य कामकाजी जीवनाच्या गरजांशी जुळणारी श्वास-साधना, संन्यासाची मागणी न करता, या आरंभीच्या सूचनेचे प्रतिबिंब आहे; जितक्या थेटपणे सोनेरी राजवाडा किंवा डोंगरावरील आवाज आहेत तितक्याच थेटपणे.

पवित्र गुहा सामान्यतः कोणत्याही पुस्तकाने ती वर्णन करण्याआधी पिढ्यानपिढ्या चालत आलेल्या स्थानिक स्मृतीतून यात्रेकरूंना आकर्षित करते. दुनागिरीच्या गुहेने भक्ती-भूगोलात वेगळा मार्ग घेतला: बाबाजींनी तिच्या आत काय केले याचे योगानंदांनी लिहिलेले वर्णन, त्या गुहेपर्यंत प्रत्यक्ष पोहोचण्याची आशा बाळगण्याच्या अनेक दशके आधी, लाखो वाचकांपर्यंत पोहोचले. अनेक क्रिया योगींसाठी योगी कथामृतमधील प्रकरण प्रथम येते, आणि कुकुछिनाकडे व वनाच्छादित कड्यावर जाणारा प्रत्यक्ष मार्ग खूप नंतर, कधी कधी कधीच येत नाही. लिखित शब्द आणि दगडी गुहा ही एकाच तीर्थयात्रेची दोन अंगे आहेत; एकमेकांपासून वेगळी करता येत असली तरी, ती एकमेकांपासून वेगळी समजण्यासाठी कधीच नव्हती.