મહાવતાર બાબાજીની ગુફા

૧૮૬૧ના પાનખરમાં શ્યામાચરણ લાહિરી નામના એક સાદા સરકારી હિસાબનીશ, જેમને આજે લાહિરી મહાશય તરીકે સ્મરવામાં આવે છે, હિમાલયના દૂરના ચોકી-ગામ રાણીખેતમાં નિયુક્ત થયા હતા. દુનાગિરિની વનાચ્છાદિત ટેકરીઓમાં ફરતાં તેમણે દ્રોણગિરિ પર્વતની ઊંચાઈઓ પરથી પોતાનું નામ લઈને બોલાવતો એક અવાજ સાંભળ્યો. દેવદારની વચ્ચે ક્યાંય તેનો કોઈ દૃશ્યમાન સ્રોત ન હતો.

એ અવાજ તરફ ચઢતાં લાહિરી મહાશય એક શાંત કુદરતી ગુફાના દ્વારે પહોંચ્યા અને ત્યાં પોતાના અમર ગુરુ મહાવતાર બાબાજીને મળ્યા. બાબાજીએ એક જ સ્પર્શની કૃપાથી લાહિરીની પૂર્વજન્મની આધ્યાત્મિક સ્મૃતિ જાગૃત કરી. એ ગુફામાં બાબાજીએ તેમને ક્રિયા યોગની લુપ્ત થયેલી, ઉચ્ચ કક્ષાની પ્રાણાયામ (શ્વાસ-નિયંત્રણ) પદ્ધતિની દીક્ષા આપી અને તેમને સંસારમાં પાછા ફરીને આ માર્ગ નિષ્ઠાવાન ગૃહસ્થોને મુક્તપણે શીખવવાનો આદેશ આપ્યો, કેવળ સંન્યાસીઓ માટે તેને સીમિત રાખવાને બદલે.

આ મિલન પરમહંસ યોગાનંદની ઓટોબાયોગ્રાફી ઑફ અ યોગીના ચોત્રીસમા પ્રકરણનો વિષય છે, જેનું શીર્ષક છે હિમાલયમાં એક મહેલનું પ્રાકટ્ય. એ પ્રકરણ વર્ણવે છે કે લાહિરી મહાશયની દીક્ષાના ભાગરૂપે બાબાજીએ આ જ સ્થાને એક સોનેરી મહેલ પ્રગટ કર્યો હતો. આ વિગતને કારણે ભક્તોના મનમાં આ ગુફા મિલનના લખાયેલા વૃત્તાંત સાથે અવિભાજ્ય બની ગઈ છે.

આ ગુફા ઉત્તરાખંડના અલ્મોડા જિલ્લામાં દ્વારહાટ નજીકના કુકુચીના ગામથી લગભગ પિસ્તાળીસ મિનિટના વનમાર્ગે આવેલી છે. તે આ ટેકરીઓમાં ફેલાયેલા પવિત્ર સ્થળોના વિશાળ સમૂહનું હૃદય છે. બાબાજીની ટેકરીની તળેટીમાં સ્મૃતિ ધ્યાન મંદિર આવેલું છે, જે દુનિયાભરના ક્રિયા યોગ સાધકોને મૌન સાધના માટે આવકારે છે. તેનાથી ઉપર, ખીણ પર નજર રાખતા પર્વત શિખર પર દુનાગિરિ વૈષ્ણવી મંદિર છે, જે એક પ્રાચીન શક્તિ-સ્થાન છે અને જ્યાં માનવામાં આવે છે કે વૈદિક કાળથી ઋષિઓ કુંડલિની ધ્યાન કરતા આવ્યા છે, એટલે કે શરીરની સુષુપ્ત આધ્યાત્મિક શક્તિના જાગરણનું ધ્યાન. દ્વારહાટ શહેરમાં યોગદા સત્સંગ સોસાયટી ઓફ ઇન્ડિયાએ સ્થાપેલું દ્વારહાટ ધ્યાન કેન્દ્ર છે. આ એ સંસ્થા છે જેની સ્થાપના પરમહંસ યોગાનંદે આ જ પરંપરાને આગળ ધપાવવા માટે કરી હતી.

આ હિમાલયની ગુફામાં શીખવવામાં આવતી સાધના શ્વાસને શાંત કરીને અને કરોડરજ્જુના ચક્રો સાથે સુષુમ્ણા નાડીમાં આંતરિક ઊર્જાના પરિભ્રમણ દ્વારા ઇન્દ્રિયોના પ્રવાહને શાંત કરીને આધ્યાત્મિક ઉત્ક્રાંતિને વેગ આપે છે એમ કહેવાય છે. પરંપરા માને છે કે તે કુટુંબની સંપૂર્ણ જવાબદારીઓ ધરાવતા ગૃહસ્થોને પણ, સંસારની ફરજો છોડ્યા વિના, નિર્વિકલ્પ સમાધિની નિઃશ્વાસ અવસ્થા સુધી પહોંચવા દે છે. નિર્વિકલ્પ સમાધિ ઈશ્વરમાં લીન થવાની સર્વોચ્ચ, વિચારશૂન્ય અવસ્થા છે. આ એ જ શિક્ષા છે જે બાબાજીએ ગુફાના દ્વારે લાહિરી મહાશયને આપી હતી. પરમહંસ યોગાનંદે ઓટોબાયોગ્રાફી ઑફ અ યોગીમાં આ વૃત્તાંત કહ્યો, અને તેના દ્વારા આ સાધના લાખો લોકો સુધી પહોંચી. આજે પણ મોટાભાગના સાધકો એ પુસ્તક દ્વારા જ પહેલી વાર દુનાગિરિની ગુફા વિશે જાણે છે.

ગુફામાં અને વ્યાપક ક્રિયા યોગ પરંપરામાં ભક્તો હિમાલયના ગુરુના સન્માનમાં ગુરુ સ્તોત્રમ્ પાઠ કરે છે: અખંડમંડલાકારં વ્યાપ્તં યેન ચરાચરમ્ । તત્પદં દર્શિતં યેન તસ્મૈ શ્રીગુરવે નમઃ ॥ આ શ્લોકનો અર્થ છે: એ ઉમદા ગુરુને પ્રણામ, જેમણે પરમ સત્તાની અવસ્થા દર્શાવી, જે ચર અને અચર સમગ્ર અખંડ સૃષ્ટિમાં વ્યાપ્ત છે.

મોટાભાગના તીર્થ-પ્રદેશો સદીઓ દરમિયાન ક્રમશઃ પેઢી દર પેઢી ઉમેરાતાં પવિત્ર ભૂગોળ ધરાવે છે. દુનાગિરિ અભયારણ્યે તેનો મોટાભાગનો પવિત્ર અર્થ ૧૮૬૧ના એક બપોરની ઘટનામાં સમાવી લીધો, જ્યારે એક અવાજે એક હિસાબનીશને એક ટેકરી પર ચઢાવ્યો. ત્યારથી ગુફાની આસપાસ જે કંઈ બન્યું, તળેટીનું ધ્યાન મંદિર અને યોગાનંદની સંસ્થાએ પાછળથી સ્થાપેલાં કેન્દ્રોનું વિસ્તૃત જાળું, એ બધું એ એક મિલનમાંથી પ્રસરે છે, સ્વતંત્ર રીતે વિકસીને પછીથી એકત્ર થયેલું નથી.

બાબાજીનો લાહિરી મહાશયને આપેલો આદેશ અનેક શાસ્ત્રીય સંન્યાસ-ઉપદેશોથી જુદો પડે છે, તેનો સ્પષ્ટ લક્ષ્યવર્ગ. બાબાજીએ તેમને હિસાબનીશની નોકરી કે પરિવારની જવાબદારીઓ છોડવાનું કહ્યું ન હતું; તેમણે આગળ શીખવતા પહેલાં આ સાધના નિષ્ઠાવાન ગૃહસ્થોને શીખવવાનું કહ્યું, કારણ કે તેઓ એ જવાબદારીઓ ધરાવે છે. આ સાધનાની આખી રચના, એક શ્વાસ-અભ્યાસ જે સામાન્ય કાર્યજીવનની માગણીઓ સાથે સુસંગત છે, કોઈ એકાંતવાસની જરૂરિયાત વિના, આ સ્થાપક આદેશને સોનેરી મહેલ કે ટેકરી પરના અવાજ જેટલી જ સીધી રીતે પ્રતિબિંબિત કરે છે.

પવિત્ર ગુફા સામાન્ય રીતે કોઈ પુસ્તક તેનું વર્ણન કરે તે પહેલાં જ પેઢી દર પેઢી સ્થાનિક સ્મૃતિ દ્વારા યાત્રિકોને આકર્ષે છે. દુનાગિરિની ગુફાએ ભક્તિ-ભૂગોળમાં જુદો માર્ગ લીધો. તેના પર ત્યાં પહોંચવાની આશા રાખતા મોટા ભાગના વાચકો પહોંચે તે પહેલાં દાયકાઓ અગાઉ, બાબાજીએ તેની અંદર જે કર્યું તેના યોગાનંદે આપેલા લખાણ દ્વારા, તે લાખો વાચકો સુધી પહોંચી. ઘણા ક્રિયા યોગીઓ માટે ઓટોબાયોગ્રાફી ઑફ અ યોગીનું પ્રકરણ પહેલાં આવે છે, અને કુકુચીનાનો ભૌતિક માર્ગ તથા વનાચ્છાદિત ટેકરી પરનો ચઢાણ ઘણા પાછળથી, જો ક્યારેય, આવે છે. લખાયેલો શબ્દ અને પથ્થરની ગુફા એક જ યાત્રાના બે અંગ છે, જે એકબીજાથી સ્વતંત્ર રીતે કરી શકાય, પરંતુ એકબીજાથી અલગ સમજવા માટે ક્યારેય બન્યાં ન હતાં.