ઋષિકેશ અને હરિદ્વાર

જ્યાં દિવ્ય ગંગા ઊંચા હિમનદીઓ છોડીને મેદાનોમાં પ્રવેશે છે, ત્યાં ઋષિકેશ અને હરિદ્વારનું ઊર્જાક્ષેત્ર ગહન ધ્યાન, કુંડલિની જાગરણ (શરીરની સુષુપ્ત આધ્યાત્મિક શક્તિનું જાગરણ) અને હઠ યોગના અભ્યાસ માટે આદર્શ કુદરતી વાતાવરણ રચે છે.

પર્વતી પવનોમાં વહેતો ઊંચો પ્રાણ, એટલે જીવનશક્તિ, વહેતા નદીજળના સતત અવાજ સાથે ભળે છે, જેને આ સંદર્ભમાં નાદ કહેવામાં આવે છે. આ બંને મનની અશાંત ચિત્ત વૃત્તિઓને કુદરતી રીતે શાંત કરે છે, અને યોગ પરંપરા જેને ચિત્તવૃત્તિ નિરોધ કહે છે તે સ્થિરતા તરફ લઈ જાય છે. એટલે જ, આ કાંઠા પર કોઈ ઔપચારિક આશ્રમ બંધાયા તે પહેલાંથી જ ભટકતા સાધુઓ હરિદ્વાર અને ઋષિકેશ વચ્ચેના પટ્ટને એક સળંગ તપોભૂમિ ગણતા હતા, તપ માટે અલગ રાખેલી ભૂમિ. આધુનિક ગુરુઓએ આ પ્રતિષ્ઠા શોધી નહીં, પણ વારસામાં મેળવી.

ઋષિકેશના સાધકો ચાર શાસ્ત્રીય યોગમાર્ગોને સંકલિત કરે છે:

• •
  રાજ અને હઠ યોગ: આસનનું સંરેખણ, પ્રાણાયામ વડે શ્વાસ-નિયંત્રણ, અને પ્રત્યાહાર તરીકે ઓળખાતો ઇન્દ્રિય-સંકોચ.
• •
  જ્ઞાન યોગ: ખડકાળ નદીકાંઠે ઉપનિષદો અને અદ્વૈત વેદાંત પર ચિંતન.
• •
  ભક્તિ યોગ: સાંજના ભજનોનું ગાન અને પવિત્ર ગંગા આરતીમાં સહભાગી થવું.
• •
  કર્મ યોગ: નિઃશુલ્ક સેવાભાવી દવાખાનાઓ અને સામુદાયિક ભોજન-વિતરણમાં નિઃસ્વાર્થ સેવા.

ઋષિકેશનું નામ હૃષીકેશ, એટલે "ઇન્દ્રિયોના સ્વામી", પરથી પડ્યું છે, જે વિષ્ણુ સહસ્રનામમાં વિષ્ણુનું સુડતાળીસમું નામ છે. સ્કંદ પુરાણ આ નામને સીધું નગર સાથે જોડે છે. તે મહર્ષિ રૈભ્યની કથા કહે છે, જેમણે અહીં પોતાની ઇન્દ્રિયો પર નિપુણતા મેળવવા ઉગ્ર તપ કર્યું, ત્યાં સુધી કે કુબ્જામ્રક નામના સ્થાને, એક કેરીના વૃક્ષ નીચે, વિષ્ણુ હૃષીકેશ રૂપે તેમની સમક્ષ પ્રગટ થયા. એ નિપુણતાથી પ્રસન્ન થઈને વિષ્ણુએ આશીર્વાદ આપ્યો કે આ ભૂમિ સદા એ જ નામે ઓળખાશે. સદીઓથી યોગીઓ અને સાધકોએ આ દંતકથાને માત્ર ઉત્પત્તિ-કથા રૂપે નહીં, પણ નગરના સ્થાપક ઉપદેશ રૂપે લીધી છે: રૈભ્યની ઇન્દ્રિય-નિપુણતા, એ જ શિસ્ત જે હઠ યોગ, પ્રત્યાહાર અને ગંગાકાંઠે મૌન ધ્યાન આજે પણ કેળવવા ઇચ્છે છે.

હરિદ્વારની પોતાની પવિત્રતા હર કી પૌડી પર આધારિત છે, એ ઘાટ જ્યાં પરંપરા મુજબ ભગવાન વિષ્ણુ પોતે એક વાર ઊભા હતા, અને તેમના ચરણચિહ્ન બ્રહ્મકુંડની ઉપરના પથ્થરમાં આજે પણ અંકિત છે. દરરોજ સાંજે યાત્રિકો અહીં ગંગા આરતી માટે એકત્ર થાય છે, નાના દીવા પ્રવાહ પર તરતા મૂકે છે, જ્યારે પૂજારીઓ ઘંટનાદ અને મંત્રોચ્ચાર સાથે તાલમાં મોટી જ્યોતો ફેરવે છે. દર બાર વર્ષે હરિદ્વાર કુંભ મેળાનું યજમાન બને છે, જ્યારે લાખો યાત્રિકો અને સાધુઓ જન્મોના કર્મ ધોઈ નાખનારા માનવામાં આવતા પવિત્ર સ્નાન માટે આ કાંઠે ઊમટે છે. આ સમાગમનું પ્રમાણ તેને વિશ્વની સૌથી મોટી શાંતિપૂર્ણ માનવસભાઓમાંની એક બનાવે છે, જેમાં ભારતીય તપસ્યાની દરેક પરંપરાના સંન્યાસીઓ એક જ શુભ ઘડીએ સાથે સ્નાન કરવા આવે છે.

થોડા કિલોમીટર દૂર કંખલમાં દક્ષેશ્વર મહાદેવ મંદિર એ સ્થાન ચિહ્નિત કરે છે જેને શિવ પુરાણ રાજા દક્ષના મહાન યજ્ઞ સાથે ઓળખાવે છે. તે કથા મુજબ દક્ષે પોતાની પુત્રી સતીના પતિ ભગવાન શિવને યજ્ઞમાંથી બહાર રાખ્યા, અને તેમનું અપમાન સહન ન થવાથી સતીએ યજ્ઞાગ્નિમાં જ પોતાનો દેહ ત્યજ્યો. તેમની શોકગ્રસ્ત ભક્તિ અને તેના પર શિવની વ્યથિત પ્રતિક્રિયા, બંને આજે પણ મંદિરના સતી કુંડ ખાતે સ્મરાય છે.

શહેર પર નજર રાખતી બે ટેકરીઓ પર દેવી ફરી સન્માન પામે છે: માનસા દેવી અને ચંડી દેવી મંદિરોમાં, જ્યાં દરેક ઉપર કેબલ કારથી અથવા ઢાળ ચઢીને પહોંચાય છે. હરિદ્વારની પરિક્રમા કરતા યાત્રિકો એ રીતે નદી, અગ્નિ અને ટેકરી પરના દેવાલય વચ્ચે સતત ફરતા રહે છે, અને તેમની હાજરી ક્યારેય સંપૂર્ણપણે છોડતા નથી. હર કી પૌડીના ચરણચિહ્ન અને દક્ષેશ્વરમાં સ્મરાતી વ્યથા વચ્ચે હરિદ્વાર એકસાથે બે ભાવો ધારણ કરે છે. એક છે દિવ્ય હાજરીમાં અપાર આનંદ, અને બીજો તેના માટે સર્વસ્વ અર્પણ કરવાની તત્પરતા, અને આ બંને મળીને અહીંથી ઋષિકેશ સુધીના નદીના આખા પટને વ્યાખ્યાયિત કરે છે.

મહર્ષિ પતંજલિને સમર્પિત પરંપરાગત આવાહન: