ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਅਤੇ ਹਰਿਦੁਆਰ

ਜਿੱਥੇ ਦਿਬ ਗੰਗਾ ਉੱਚੇ ਗਲੇਸ਼ੀਅਰਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਮੈਦਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਅਤੇ ਹਰਿਦੁਆਰ ਦਾ ਊਰਜਾ-ਖੇਤਰ ਡੂੰਘੇ ਧਿਆਨ, ਕੁੰਡਲਿਨੀ ਜਾਗਰਣ ਅਤੇ ਹਠ ਯੋਗ ਦੇ ਅਭਿਆਸ ਲਈ ਆਦਰਸ਼ ਕੁਦਰਤੀ ਮਾਹੌਲ ਸਿਰਜਦਾ ਹੈ।

ਪਹਾੜੀ ਹਵਾਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਲਿਆਂਦਾ ਉੱਚ ਪ੍ਰਾਣ (ਜੀਵਨ ਦੀ ਮੂਲ ਸ਼ਕਤੀ) ਅਤੇ ਵਗਦੇ ਦਰਿਆ ਦੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਧੁਨ (ਨਾਦ) ਮਿਲ ਕੇ ਉਸ ਮਨ ਦੀਆਂ ਬੇਚੈਨ ਵਿਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸਨੂੰ ਯੋਗ ਪਰੰਪਰਾ ਚਿੱਤ-ਵ੍ਰਿੱਤੀ ਨਿਰੋਧ ਆਖਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੰਢਿਆਂ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਰਸਮੀ ਆਸ਼ਰਮ ਬਣਨ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ, ਵਿਚਰਨ ਵਾਲੇ ਸਾਧੂ ਹਰਿਦੁਆਰ ਤੋਂ ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਤੱਕ ਦੇ ਸਾਰੇ ਇਲਾਕੇ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਖੰਡ ਤਪੋਭੂਮੀ ਮੰਨਦੇ ਆਏ ਹਨ; ਆਧੁਨਿਕ ਗੁਰੂਆਂ ਨੇ ਇਹ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਘੜੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਵਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਹੈ।

ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਦੇ ਸਾਧਕ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਯੋਗ ਦੇ ਚਾਰੇ ਮਾਰਗਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਿਆਂ ਅਪਣਾਉਂਦੇ ਹਨ:

• •
  ਰਾਜ ਅਤੇ ਹਠ ਯੋਗ: ਆਸਣਾਂ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਤਰਤੀਬ, ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਰਾਹੀਂ ਸਾਹ ਦਾ ਨਿਯੰਤਰਣ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਆਹਾਰ ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਇੰਦਰੀ-ਨਿਗ੍ਰਹਿ।
• •
  ਗਿਆਨ ਯੋਗ: ਪੱਥਰੀਲੇ ਦਰਿਆਈ ਕੰਢਿਆਂ ਉੱਤੇ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਅਤੇ ਅਦਵੈਤ ਵੇਦਾਂਤ ਦਾ ਮਨਨ।
• •
  ਭਗਤੀ ਯੋਗ: ਸ਼ਾਮ ਦੇ ਭਜਨ ਗਾਉਣਾ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਗੰਗਾ ਆਰਤੀ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣਾ।
• •
  ਕਰਮ ਯੋਗ: ਮੁਫ਼ਤ ਦਾਤਵ ਕਲੀਨਿਕਾਂ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰਕ ਲੰਗਰ ਵਿੱਚ ਨਿਰਸੁਆਰਥ ਸੇਵਾ।

ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਨਾਮ ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਤੋਂ ਆਇਆ ਹੈ, ਯਾਨੀ "ਇੰਦਰੀਆਂ ਦਾ ਸੁਆਮੀ", ਜੋ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਸਹਸ੍ਰਨਾਮ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦਾ ਸੰਤਾਲੀਵਾਂ ਨਾਮ ਹੈ। ਸਕੰਦ ਪੁਰਾਣ ਇਸ ਨਾਮ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਇਸ ਕਸਬੇ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀ ਰੈਭਿਆ ਦੀ ਕਥਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਉੱਤੇ ਪੂਰੀ ਮੁਹਾਰਤ ਲਈ ਇੱਥੇ ਕਠੋਰ ਤਪ ਕੀਤਾ; ਅਖ਼ੀਰ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਇੱਕ ਅੰਬ ਦੇ ਰੁੱਖ ਹੇਠ, ਜਿਸ ਥਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰੰਥ ਕੁਬ੍ਜਾਮ੍ਰਕ ਆਖਦਾ ਹੈ, ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਸ ਮੁਹਾਰਤ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੇ ਵਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਇਹ ਧਰਤੀ ਸਦਾ ਇਸੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣੀ ਜਾਵੇਗੀ। ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਯੋਗੀ ਅਤੇ ਸਾਧਕ ਇਸ ਕਥਾ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਮੁੱਢ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਕਸਬੇ ਦੀ ਮੂਲ ਸਿੱਖਿਆ ਵਜੋਂ ਲੈਂਦੇ ਆਏ ਹਨ: ਉਹੀ ਆਤਮ-ਸੰਜਮ, ਜਿਸਨੂੰ ਹਠ ਯੋਗ, ਪ੍ਰਤਿਆਹਾਰ ਅਤੇ ਗੰਗਾ ਕੰਢੇ ਦਾ ਮੌਨ ਧਿਆਨ ਅੱਜ ਵੀ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਹਰਿਦੁਆਰ ਦੀ ਆਪਣੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਹਰ ਕੀ ਪੌੜੀ ਉੱਤੇ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ; ਇਹ ਘਾਟ, ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਜਿੱਥੇ ਸੁਆਮੀ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਾਰ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਏ ਸਨ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਕੁੰਡ ਦੇ ਉੱਪਰ ਪੱਥਰ ਵਿੱਚ ਅੱਜ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਚਰਨ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਅੰਕਿਤ ਹੈ। ਹਰ ਸ਼ਾਮ ਯਾਤਰੀ ਗੰਗਾ ਆਰਤੀ ਲਈ ਇੱਥੇ ਜੁੜਦੇ ਹਨ, ਵਗਦੇ ਪਾਣੀ ਉੱਤੇ ਛੋਟੇ ਦੀਵੇ ਤਾਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਪੁਜਾਰੀ ਘੰਟੀਆਂ ਤੇ ਮੰਤਰ-ਉਚਾਰਨ ਦੀ ਤਾਲ ਨਾਲ ਵੱਡੀਆਂ ਆਰਤੀ-ਲਾਟਾਂ ਘੁਮਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਹਰ ਬਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਹਰਿਦੁਆਰ ਮਹਾਕੁੰਭ ਮੇਲੇ ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਲੱਖਾਂ ਯਾਤਰੀ ਅਤੇ ਸਾਧੂ ਇਸ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਇਸ਼ਨਾਨ ਲਈ ਜੁੜਦੇ ਹਨ, ਜਿਸਨੂੰ ਜਨਮਾਂ-ਜਨਮਾਂਤਰਾਂ ਦੇ ਕਰਮ ਧੋਣ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਇਕੱਠ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਇਸਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਲੋਕ-ਇਕੱਠਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਭਾਰਤੀ ਤਪੱਸਿਆ ਦੀ ਹਰ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਸੰਨਿਆਸੀ ਇੱਕੋ ਸ਼ੁਭ ਮੁਹੂਰਤ ਉੱਤੇ ਇਕੱਠੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।

ਕੁਝ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਕਨਖਲ ਵਿੱਚ ਦਕਸ਼ੇਸ਼ਵਰ ਮਹਾਦੇਵ ਮੰਦਰ ਉਸ ਥਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਸ਼ਿਵ ਪੁਰਾਣ ਰਾਜਾ ਦਕਸ਼ ਦੇ ਮਹਾਨ ਯੱਗ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਬਿਰਤਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ, ਦਕਸ਼ ਨੇ ਆਪਣੀ ਧੀ ਸਤੀ ਦੇ ਪਤੀ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਯੱਗ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਰੱਖਿਆ, ਅਤੇ ਸਤੀ ਨੇ ਪਤੀ ਦੀ ਇਸ ਬੇਇੱਜ਼ਤੀ ਨੂੰ ਸਹਿ ਨਾ ਸਕਦਿਆਂ ਯੱਗ-ਅਗਨੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਦੇਹ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਸ ਦੁਖੀ ਆਤਮ-ਸਮਰਪਣ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪੀੜਾ-ਭਰੀ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਅੱਜ ਵੀ ਮੰਦਰ ਦੇ ਸਤੀ ਕੁੰਡ ਉੱਤੇ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਵੇਖਦੀਆਂ ਦੋ ਪਹਾੜੀਆਂ ਉੱਤੇ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਮਨਸਾ ਦੇਵੀ ਅਤੇ ਚੰਡੀ ਦੇਵੀ ਮੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਫਿਰ ਸਨਮਾਨ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਰੋਪਵੇਅ ਜਾਂ ਖੜ੍ਹੀ ਪੈਦਲ ਚੜ੍ਹਾਈ ਰਾਹੀਂ ਪਹੁੰਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਹਰਿਦੁਆਰ ਦੀ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਯਾਤਰੀ ਦਰਿਆ, ਅਗਨੀ ਅਤੇ ਪਹਾੜੀ-ਚੋਟੀ ਦੇ ਮੰਦਰ ਵਿਚਕਾਰ ਲਗਾਤਾਰ ਚਲਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਕਦੇ ਵੀ ਉਸਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਹਰ ਕੀ ਪੌੜੀ ਦੇ ਚਰਨ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਅਤੇ ਦਕਸ਼ੇਸ਼ਵਰ ਵਿੱਚ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਦੁੱਖ ਵਿਚਕਾਰ, ਹਰਿਦੁਆਰ ਇੱਕੋ ਵੇਲੇ ਦੋ ਭਾਵ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ: ਦੈਵੀ ਹਜ਼ੂਰੀ ਵਿੱਚ ਬੇਅੰਤ ਖੁਸ਼ੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਲਈ ਸਭ ਕੁਝ ਅਰਪਣ ਕਰਨ ਦੀ ਤਿਆਰੀ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਥੋਂ ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਤੱਕ ਦਰਿਆ ਦੇ ਸਾਰੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਪਤੰਜਲੀ ਨੂੰ ਸਨਮਾਨ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਆਰਾਧਨਾ: