ਮਹਾਵਤਾਰ ਬਾਬਾਜੀ ਦੀ ਗੁਫਾ

1861 ਦੀ ਪਤਝੜ ਵਿੱਚ, ਸ਼ਿਆਮਾਚਰਨ ਲਾਹਿੜੀ ਨਾਮ ਦੇ ਇੱਕ ਨਿਮਰ ਸਰਕਾਰੀ ਲੇਖਾਕਾਰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੱਜ ਲਾਹਿੜੀ ਮਹਾਸ਼ਯ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹਿਮਾਲਿਆ ਦੀ ਦੂਰ-ਦੁਰਾਡੀ ਚੌਕੀ ਰਾਣੀਖੇਤ ਵਿੱਚ ਨਿਯੁਕਤ ਹੋਏ। ਦੂਨਾਗਿਰੀ ਦੀਆਂ ਜੰਗਲਾਂ ਨਾਲ ਢਕੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦਿਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦ੍ਰੋਂਗਿਰੀ ਪਰਬਤ ਦੀਆਂ ਉਚਾਈਆਂ ਤੋਂ ਆਪਣਾ ਨਾਮ ਪੁਕਾਰਦੀ ਇੱਕ ਅਵਾਜ਼ ਸੁਣੀ, ਜਿਸਦਾ ਸਰੋਤ ਚੀੜ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਰਖ਼ਤਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਤੇ ਵੀ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ ਸੀ।

ਉਸ ਅਵਾਜ਼ ਵੱਲ ਚੜ੍ਹਦਿਆਂ ਲਾਹਿੜੀ ਮਹਾਸ਼ਯ ਇੱਕ ਸ਼ਾਂਤ ਕੁਦਰਤੀ ਗੁਫਾ ਦੇ ਦੁਆਰ ’ਤੇ ਪਹੁੰਚੇ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭੇਟ ਆਪਣੇ ਅਮਰ ਗੁਰੂ, ਮਹਾਵਤਾਰ ਬਾਬਾਜੀ ਨਾਲ ਹੋਈ। ਕਿਰਪਾ ਦੇ ਇੱਕ ਹੀ ਛੋਹ ਨਾਲ ਬਾਬਾਜੀ ਨੇ ਲਾਹਿੜੀ ਦੀ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਦੀ ਆਤਮਿਕ ਯਾਦ ਜਗਾਈ। ਉਸ ਗੁਫਾ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਬਾਬਾਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁਆਚੀ ਹੋਈ, ਉੱਨਤ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਵਿਧੀ ਕ੍ਰਿਆ ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਦੀਖਿਆ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਜਾ ਕੇ ਇਹ ਮਾਰਗ ਕੇਵਲ ਸੰਨਿਆਸੀਆਂ ਲਈ ਨਾ ਰੱਖ ਕੇ, ਸੱਚੇ ਗ੍ਰਹਿਸਥੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਸਿਖਾਉਣ।

ਇਹ ਮਿਲਾਪ ਪਰਮਹੰਸ ਯੋਗਾਨੰਦ ਦੀ ‘ਇੱਕ ਯੋਗੀ ਦੀ ਆਤਮ-ਕਥਾ’ ਦੇ 34ਵੇਂ ਅਧਿਆਏ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਸਿਰਲੇਖ ਹੈ ‘ਹਿਮਾਲਿਆ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹਿਲ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨਾ’। ਉਸ ਅਧਿਆਏ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਲਾਹਿੜੀ ਮਹਾਸ਼ਯ ਦੀ ਦੀਖਿਆ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਬਾਬਾਜੀ ਨੇ ਇਸੇ ਥਾਂ ’ਤੇ ਇੱਕ ਸੁਨਹਿਰੀ ਮਹਿਲ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਵੇਰਵੇ ਕਾਰਨ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ਗੁਫਾ ਉਸ ਮਿਲਾਪ ਦੇ ਲਿਖਤੀ ਬਿਰਤਾਂਤ ਤੋਂ ਅਟੁੱਟ ਬਣ ਗਈ ਹੈ।

ਇਹ ਗੁਫਾ ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਦੇ ਅਲਮੋੜਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ, ਦ੍ਵਾਰਾਹਾਟ ਨੇੜੇ ਕੁਕੁਚੀਨਾ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਲਗਭਗ ਪੈਂਤਾਲੀ ਮਿੰਟ ਦੇ ਜੰਗਲੀ ਰਸਤੇ ’ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਦਾ ਦਿਲ ਹੈ। ਬਾਬਾਜੀ ਦੀ ਪਹਾੜੀ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਧਿਆਨ ਮੰਦਰ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਧਿਆਨ-ਭਵਨ ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਭਰ ਦੇ ਕ੍ਰਿਆ ਯੋਗ ਅਭਿਆਸੀਆਂ ਨੂੰ ਚੁੱਪ ਸਾਧਨਾ ਲਈ ਸਵਾਗਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਵਾਦੀ ਨੂੰ ਵੇਖਦੀ ਇੱਕ ਉੱਚੀ ਚੋਟੀ ’ਤੇ ਦੂਨਾਗਿਰੀ ਵੈਸ਼ਨਵੀ ਮੰਦਰ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸ਼ਕਤੀ ਅਸਥਾਨ ਜਿੱਥੇ ਵੈਦਿਕ ਕਾਲ ਤੋਂ ਰਿਸ਼ੀ ਕੁੰਡਲਿਨੀ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਇਵੇਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦ੍ਵਾਰਾਹਾਟ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਦ੍ਵਾਰਾਹਾਟ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਭਾਰਤ ਦੀ ਯੋਗੋਦਾ ਸਤਸੰਗ ਸੋਸਾਇਟੀ ਨੇ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇਹੀ ਵੰਸ਼ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਪਰਮਹੰਸ ਯੋਗਾਨੰਦ ਨੇ ਉਹ ਸੰਸਥਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਸੀ।

ਇਸ ਹਿਮਾਲਿਆਈ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਸੰਚਾਰਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸਾਧਨਾ ਸਾਹ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਰੀੜ੍ਹ ਦੀ ਹੱਡੀ ਦੇ ਚੱਕਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਸੁਸ਼ੁਮਨਾ ਨਾੜੀ ਰਾਹੀਂ ਅੰਦਰੂਨੀ ਊਰਜਾ ਦੇ ਸੰਚਾਰ ਨਾਲ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਕੇ ਆਤਮਿਕ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਐਸਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰੰਪਰਾ ਮੰਨਦੀ ਹੈ ਕਿ ਪਰਿਵਾਰਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਗ੍ਰਹਿਸਥੀ ਵੀ ਦੁਨਿਆਵੀ ਫਰਜ਼ ਕਦੇ ਛੱਡੇ ਬਿਨਾਂ, ਸਾਹ-ਰਹਿਤ ਨਿਰਵਿਕਲਪ ਸਮਾਧੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਗੁਫਾ ਦੇ ਦੁਆਰ ’ਤੇ ਬਾਬਾਜੀ ਨੇ ਲਾਹਿੜੀ ਮਹਾਸ਼ਯ ਨੂੰ ਇਹੀ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇਹ ਸਾਧਨਾ ਯੋਗਾਨੰਦ ਦੇ ਆਪਣੇ ‘ਇੱਕ ਯੋਗੀ ਦੀ ਆਤਮ-ਕਥਾ’ ਵਿੱਚ ਇਸ ਕਥਾ ਦੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਰਾਹੀਂ ਸੰਸਾਰ ਭਰ ਦੇ ਲੱਖਾਂ ਲੋਕਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚੀ। ਅੱਜ ਵੀ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਅਭਿਆਸੀ ਦੂਨਾਗਿਰੀ ਗੁਫਾ ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਇਸੇ ਗ੍ਰੰਥ ਰਾਹੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹਨ।

ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਆ ਯੋਗ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਵੰਸ਼ ਭਰ ਵਿੱਚ, ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਹਿਮਾਲਿਆਈ ਗੁਰੂ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਸਤੋਤਰ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਦੇ ਹਨ: ਅਖੰਡਮੰਡਲਾਕਾਰਂ, ਵਿਆਪਤਂ ਯੇਨ ਚਰਾਚਰਮ੍, ਤਤ੍ਪਦਂ ਦਰ੍ਸ਼ਿਤਂ ਯੇਨ, ਤਸ੍ਮੈ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰਵੇ ਨਮਃ। ਉਸ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ, ਜੋ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਪਰਮ ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਚੱਲਦੀ ਅਤੇ ਅਚੱਲ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਅਖੰਡ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ।

ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਯਾਤਰਾ-ਥਾਵਾਂ ਸਦੀਆਂ ਦੌਰਾਨ ਆਪਣੀ ਪਵਿੱਤਰ ਭੂਗੋਲਿਕਤਾ ਇਕੱਠੀ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਗਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਦੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਨਵੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਜੋੜਦੇ ਹਨ। ਦੂਨਾਗਿਰੀ ਅਸਥਾਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਵਿੱਤਰ ਅਰਥ ਦਾ ਬਹੁਤਾ ਹਿੱਸਾ 1861 ਦੀ ਇੱਕ ਦੁਪਹਿਰ ਦੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸੰਘਣਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਅਵਾਜ਼ ਨੇ ਇੱਕ ਹੀ ਲੇਖਾਕਾਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਹੀ ਪਹਾੜੀ ਢਲਾਨ ’ਤੇ ਬੁਲਾਇਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਉਸ ਗੁਫਾ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਜੋ ਕੁਝ ਬਣਿਆ, ਉਸਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ-ਭਵਨ, ਯੋਗਾਨੰਦ ਦੀ ਸੋਸਾਇਟੀ ਵੱਲੋਂ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੇਂਦਰਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਜਾਲ, ਇਹ ਸਭ ਉਸੇ ਇੱਕ ਮਿਲਾਪ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਵੱਲ ਫੈਲਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋ ਕੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠਾ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ।

ਬਾਬਾਜੀ ਦੇ ਲਾਹਿੜੀ ਮਹਾਸ਼ਯ ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਕਲਾਸਿਕ ਤਿਆਗ-ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਤੋਂ ਜੋ ਚੀਜ਼ ਵੱਖਰਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਉਹ ਹੈ ਇਸਦਾ ਸਪਸ਼ਟ ਨਿਸ਼ਾਨਾ-ਸ੍ਰੋਤਾ ਵਰਗ। ਇਹ ਤਕਨੀਕ ਅੱਗੇ ਦੇਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬਾਬਾਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੇਖਾਕਾਰ ਦਾ ਅਹੁਦਾ ਜਾਂ ਪਰਿਵਾਰ ਪ੍ਰਤੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਛੱਡਣ ਲਈ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ; ਸਗੋਂ ਸੱਚੇ ਗ੍ਰਹਿਸਥੀਆਂ ਨੂੰ ਹੀ ਇਹ ਸਿਖਾਉਣ ਲਈ ਕਿਹਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਉਹੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਚੁੱਕ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਸ ਤਕਨੀਕ ਦਾ ਸਾਰਾ ਢਾਂਚਾ, ਯਾਨੀ ਆਮ ਕੰਮਕਾਜੀ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਮੰਗਾਂ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦੀ ਸਾਹ ਦੀ ਸਾਧਨਾ, ਜਿਸ ਲਈ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋਣਾ ਨਾ ਪਵੇ, ਇਹ ਉਸ ਸਥਾਪਕ ਉਪਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਸੁਨਹਿਰੀ ਮਹਿਲ ਜਾਂ ਪਹਾੜੀ ਦੀ ਅਵਾਜ਼ ਵਾਂਗ ਹੀ ਸਿੱਧਾ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਇੱਕ ਪਵਿੱਤਰ ਗੁਫਾ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਕਿਸੇ ਕਿਤਾਬ ਦੇ ਉਸਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਪਹਿਲਾਂ, ਪੀੜ੍ਹੀ ਦਰ ਪੀੜ੍ਹੀ ਅੱਗੇ ਤੁਰਦੀ ਸਥਾਨਕ ਯਾਦ ਰਾਹੀਂ ਯਾਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਖਿੱਚਦੀ ਹੈ। ਦੂਨਾਗਿਰੀ ਦੀ ਗੁਫਾ ਨੇ ਭਗਤੀ-ਭੂਗੋਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਣ ਦਾ ਵੱਖਰਾ ਰਾਹ ਲਿਆ। ਬਾਬਾਜੀ ਨੇ ਅੰਦਰ ਕੀ ਕੀਤਾ, ਉਸ ਦਾ ਯੋਗਾਨੰਦ ਦਾ ਆਪਣਾ ਲਿਖਤੀ ਬਿਰਤਾਂਤ, ਉਸ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਲੱਖਾਂ ਪਾਠਕਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਦੇ ਉੱਥੇ ਜਾਣ ਦੀ ਉਮੀਦ ਕਰਨ ਤੋਂ ਦਹਾਕਿਆਂ ਪਹਿਲਾਂ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕ੍ਰਿਆ ਯੋਗੀਆਂ ਲਈ ‘ਇੱਕ ਯੋਗੀ ਦੀ ਆਤਮ-ਕਥਾ’ ਦਾ ਉਹ ਅਧਿਆਏ ਪਹਿਲਾਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕੁਕੁਚੀਨਾ ਅਤੇ ਜੰਗਲੀ ਪਹਾੜੀ ਦੀ ਧਾਰ ਤੱਕ ਦੀ ਸਰੀਰਕ ਯਾਤਰਾ ਬਹੁਤ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਜੇ ਕਦੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਲਿਖਿਆ ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਪੱਥਰ ਦੀ ਗੁਫਾ ਇੱਕ ਹੀ ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਦੋ ਅੱਧ ਹਨ। ਇਹ ਵੱਖੋ-ਵੱਖ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਇੱਕ ਨੂੰ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰਕੇ ਸਮਝਣ ਲਈ ਇਹ ਕਦੇ ਵੀ ਬਣਾਏ ਨਹੀਂ ਗਏ ਸਨ।