હરિદ્વાર અને હર કી પૌડી

• •
  તે શું છે: હરિદ્વાર, જેને એક સમયે માયાપુરી કહેવામાં આવતું, તે એ દ્વાર છે જ્યાં ગંગા શિવાલિક તળેટી છોડીને મેદાનમાં પ્રવેશે છે. હર કી પૌડી, એટલે કે પ્રભુના ચરણોની સીડીઓ, માં બ્રહ્મકુંડ છે, જેને અમૃતના ટીપાં પડ્યા હોય તેવા સ્થાન તરીકે પૂજવામાં આવે છે.
• •
  દર્શન અને જપનું ફળ: યાત્રાળુઓ અહીં પાપ-શુદ્ધિ માટે, પૂર્વજોને સ્મરણ કરવા માટે, અને બદરીનાથ તથા કેદારનાથની યાત્રા આરંભ કરવા કે પૂર્ણ કરવા માટે સ્નાન કરે છે. ઘણા લોકો પ્રિયજનોની અસ્થિઓ નદીમાં પધરાવવા પણ આવે છે.
• •
  ક્યારે જવું: હરિદ્વાર આખું વર્ષ યાત્રાળુઓનું સ્વાગત કરે છે. વિશેષ દિવસોમાં બૈસાખી, ગંગા દશહરા અને કાર્તિક પૂર્ણિમા આવે છે. કુંભ મેળો હરિદ્વારમાં દર બાર વર્ષે યોજાય છે.
• •
  ક્યાં: ઉત્તરાખંડનો હરિદ્વાર જિલ્લો, શિવાલિક પર્વતોની તળેટીમાં ગંગાના જમણા કિનારે. સૌથી નજીકનું રેલવે સ્ટેશન હરિદ્વાર જંક્શન છે, અને દહેરાદૂન પાસેનું જોલી ગ્રાન્ટ એરપોર્ટ સૌથી નજીકનું છે.
• •
  કેવી રીતે:
• •
  હર કી પૌડી પર માઁ ગંગાની પ્રાર્થના સાથે શાંત ભાવે સ્નાન કરો અને ઉગતા સૂર્યને જળ અર્પણ કરો.
• •
  સાંજની ગંગા આરતી દરમિયાન ફૂલોથી શણગારેલો નાનો પાંદડાનો દીવો નદીમાં વહાવો.
• •
  ઘાટ સ્વચ્છ રાખો, નદીમાં સાબુ ન વાપરો અને પ્રાર્થના દરમિયાન મૌન રાખો. હરિદ્વારમાં મદિરા અને માંસાહારની મંજૂરી નથી.

શાસ્ત્રોમાં હરિદ્વારને કપિલસ્થાન, ગંગાદ્વાર અને માયાપુરી તરીકે ઓળખવામાં આવ્યું છે. તેને મોક્ષ આપનારી સાત પવિત્ર નગરીઓમાં ગણવામાં આવે છે. મહાભારતના વન પર્વ અને અનુશાસન પર્વમાં ગંગાદ્વારનો ઉલ્લેખ છે. ગાંગુલીની ગણતરી મુજબ આ મહાભારત 3.89 અને 13.25 છે, જ્યાં ગંગાદ્વાર, કુશાવર્ત, બિલ્વક અને કનખલમાં સ્નાનને પાપ ધોનારું કહેવામાં આવ્યું છે. વન પર્વમાં એવું પણ કહેવાયું છે કે અગસ્ત્યે પોતાની પત્ની લોપામુદ્રા સાથે અહીં તપ કર્યું હતું.

પુરાણ કથા આ નગરીને સાગરમંથન સાથે જોડે છે. સાગરમંથન પછી ગરુડ દ્વારા લઈ જવાતા કુંભમાંથી અમૃતના ટીપાં ચાર સ્થાનો પર પડ્યા: હરિદ્વાર, ઉજ્જૈન, નાસિક અને પ્રયાગ. હરિદ્વારમાં તે સ્થાનને બ્રહ્મકુંડ કહેવામાં આવે છે અને તેને હર કી પૌડી પર માનવામાં આવે છે. પરંપરા એમ પણ કહે છે કે ભગવાન વિષ્ણુએ હર કી પૌડીની ઉપરની દીવાલમાં લગાવેલા પથ્થર પર પોતાના ચરણચિહ્ન છોડ્યા હતા, જેને ગંગા સદા સ્પર્શે છે.

હરિદ્વાર ગંગાના અવતરણનું સ્થાન પણ છે. રાજા ભગીરથે વર્ષોની તપસ્યાથી નદીને સ્વર્ગમાંથી ઉતારી હોવાનું માનવામાં આવે છે, જેથી કપિલ મુનિના શાપથી ગ્રસ્ત તેમના પૂર્વજો મુક્ત થાય. હરિદ્વાર નામનો અર્થ હરિનું દ્વાર છે, કારણ કે યાત્રાળુઓ અહીંથી જ બદરીનાથના વિષ્ણુ મંદિરની યાત્રા શરૂ કરે છે. શૈવો તેને હરદ્વાર પણ કહી શકે છે, કારણ કે તે શિવના કેદારનાથનું દ્વાર છે.

હરિદ્વાર પ્રાચીન કાળથી સાધનાનું સ્થાન રહ્યું છે. અહીં મહર્ષિ કપિલનું સ્મરણ થાય છે, અને 629 ઈસ્વીમાં ભારત આવેલા ઝુઆનઝાંગે આ વસાહત વિશે લખ્યું હતું, જેને તેમણે મો-યુ-લો કહી હતી. તેના અવશેષો આજે પણ આધુનિક નગરના થોડા દક્ષિણે મયાપુરમાં છે.

ગુરુ નાનકે કુશાવર્ત ઘાટ પર સ્નાન કર્યું હતું. બે જન્મસાખીઓ મુજબ તેમની યાત્રા 1504 ઈસ્વીમાં બૈસાખીના દિવસે થઈ હતી, અને આજે એક ગુરુદ્વારામાં તેની સ્મૃતિ છે. હરિદ્વારના પંડાઓ લાંબા સમયથી પરિવારોની વંશાવળીના દફતર રાખે છે, જેને વહી કહેવાય છે અને જે દરેક યાત્રાએ અદ્યતન કરવામાં આવે છે.

આદિ શંકરાચાર્યને આભારી ગંગા સ્તોત્ર સાંજે ઘાટ પર અથવા સ્નાન પહેલાં વારંવાર પઠવામાં આવે છે.

હે દેવી, દેવોની સ્વામિની, ભગવતી ગંગે, ચંચળ તરંગોથી ત્રણે લોકને તારનારી, શંકરની જટામાં વિહાર કરનારી, મારું મન આપના ચરણકમળમાં સ્થિર રહે.