કૈલાસ પર્વત

તિબેટના ન્ગારી પ્રીફેક્ચરમાં, બરફ અને કાળા ખડકના ચાર બાજુવાળા સમમિતિક પિરામિડની જેમ ૬,૬૩૮ મીટર ઊંચે ઊભો કૈલાસ આજ સુધી અણસર રહ્યો છે. આ પર્વત પર કોઈએ પ્રયત્ન ન કર્યો હોવાથી નહીં, પરંતુ પરમ આધ્યાત્મિક શ્રદ્ધાને કારણે તે અજિત રહ્યો છે. સનાતન (શાશ્વત હિંદુ) કોસ્મોલોજીમાં તેને મેરુ પર્વત સાથે ઓળખવામાં આવે છે, જે પૃથ્વીના ભૌતિક જગતને ઉચ્ચતર દિવ્ય ચેતના સાથે જોડતો ઊર્જાસભર અક્ષ છે. હિંદુ ધર્મ, બૌદ્ધ ધર્મ, જૈન ધર્મ અને તિબેટની પૂર્વ-બૌદ્ધ સ્વદેશી શ્રદ્ધા બોન પરંપરા, એ સૌ તેને એકસરખું પૂજે છે. અહીં ભગવાન શિવે આદિ યોગી, એટલે કે યોગના પ્રથમ ગુરુ તરીકે, સાત મહાન ઋષિઓને અને સ્વયં માતા પાર્વતીને યોગ, અદ્વૈત એટલે દ્વૈતરહિત તત્ત્વ અને ધ્યાનનું ગહન વિજ્ઞાન આપ્યું. શિવ પુરાણ આ પ્રસારણને માનવ જગતમાં યોગના અવતરણનું મૂળ માને છે.

પર્વતની બાજુમાં માનસરોવર સરોવર આવેલું છે, જે ૪,૫૯૦ મીટર ઊંચાઈએ મીઠા જળનું સરોવર છે. તેનું નામ "માનસ", એટલે બ્રહ્માંડીય મન, જ સૂચવે છે કે તે સીધું ભગવાન બ્રહ્માના મનમાંથી જન્મ્યું હોવાની પરંપરા ધરાવે છે. તેના જળમાં સ્પષ્ટતા, જ્ઞાન અને પ્રકાશનો ગુણ હોવાનું મનાય છે, અને તેનું જળ પીનારા યાત્રિકો માને છે કે તે અનેક જન્મોથી સંચિત કર્મસંસ્કારોથી મનને શુદ્ધ કરે છે.

થોડે દૂર રાક્ષસતાલ આવેલું છે, જે ૪,૫૭૫ મીટર ઊંચાઈએ ખારા જળનું સરોવર છે. તેના ઘેરા જળ ઉગ્ર ઊર્જા અને ત્યાગ સાથે સંકળાયેલાં છે, અને પરંપરા તેને રાવણની પોતાની તીવ્ર તપસ્યાના સ્થળ તરીકે સ્મરે છે. જ્યાં માનસરોવરનું મીઠું જળ પોષે છે, ત્યાં રાક્ષસતાલનું ખારું જળ કસોટી કરે છે, અને બંને સરોવર મળીને કૈલાસને એ જ સંતુલનમાં ઘેરે છે, જે કૃપા અને કઠોરતાના સંતુલન સાથે શિવના સ્વરૂપને ચિહ્નિત કરે છે, જે એક સાથે સૌમ્ય તપસ્વી અને ઉગ્ર સંહારક છે.

વધુ ઊંચે, ૫,૬૦૮ મીટર ઊંચાઈએ ડોલ્મા લા ઘાટ નજીક, નીલમ જેવું લીલું ગૌરીકુંડ આવેલું છે, જેને એ સ્થાન તરીકે સ્મરવામાં આવે છે જ્યાં માતા પાર્વતીએ ગણેશનું સર્જન કર્યું. યાત્રિકો આ નાના, છુપાયેલા સરોવરને નિરપેક્ષ કૃપા અને પુનઃસ્ફૂર્તિનું સ્થાન માને છે, પરિક્રમાના સૌથી કઠિન ભાગમાં વિસામાનું બિંદુ, જ્યાં પર્વતની કઠોરતા થોડી વાર માટે માતાની કોમળતાને માર્ગ આપે છે.

ભક્તો બાવન (૫૨) કિલોમીટરની કઠિન પરિક્રમા, જેને પરિક્રમા અથવા કોરા કહે છે, પગપાળા કરે છે, જે સામાન્ય રીતે ત્રણ દિવસમાં પૂર્ણ થાય છે. માર્ગ ૫,૬૩૦ મીટર ઊંચાઈએ આવેલા ભયજનક ડોલ્મા લા ઘાટ પર ચઢે છે, જેની ઊંચાઈને ભક્તો ભૂતકાળના અહંકારના મૃત્યુ અને ચઢાણની બીજી બાજુએ આધ્યાત્મિક પુનર્જન્મનું પ્રતીક માને છે. તિબેટી બૌદ્ધ યાત્રિકો એ જ પરિક્રમા સતત સાષ્ટાંગ દંડવત દ્વારા પૂર્ણ કરે છે, બાવન કિલોમીટરને પગલાંને બદલે શરીરની લંબાઈથી માપીને, જ્યારે હિંદુ યાત્રિકો એ જ માર્ગ પગપાળા ચાલે છે, અને બંને પરંપરાઓ એ જ પર્વતની આસપાસના એક જ માર્ગ પર ભેગી થાય છે.

ભક્તો મહાદેવના ધ્યાન તરીકે ઓળખાતો પરંપરાગત કૈલાસ ધ્યાનમ્ શ્લોક પાઠ કરે છે: ધ્યાયેન્નિત્યં મહેશં રજતગિરિનિભં ચારુચંદ્રાવતંસં રત્નાકલ્પોજ્જ્વલાંગં પરશુમૃગવરાભીતિહસ્તં પ્રસન્નં ॥ અર્થ: શુદ્ધ ચાંદીના પર્વત જેવા તેજસ્વી, સૌમ્ય અર્ધચંદ્રથી શોભતા, આનંદમય અને શાંત પરમ અવસ્થામાં સ્મિત કરતા મહાન ભગવાન મહેશનું સદા ધ્યાન ધરો.

વિશ્વનાં ઘણાં મહાન શિખરો ચઢાણકારોને ખેંચે છે, કારણ કે તેઓ હજી જીતાયાં નથી. કૈલાસ પર શિખર-પ્રયાસની ગેરહાજરી સ્પષ્ટ છે, કારણ કે આ પર્વત આધુનિક પર્વતારોહણની ક્ષમતામાં સારી રીતે આવે છે. આ સંયમ એ દરેક પરંપરામાં જાણીજોઈને પાળવામાં આવે છે જે તેને પૂજે છે: શિખર-યાત્રા પર્વતને જીતવા જેવા અવરોધ તરીકે જુએ, જ્યારે પરિક્રમા તેને આદરપૂર્વક દૂરથી સન્માનવા યોગ્ય હાજરી તરીકે જુએ છે. પરિક્રમાના બાવન કિલોમીટર પર્વતની ઊંચાઈને બદલે તેની તળેટીને અનુસરે છે, અને શિખરને બદલે માર્ગની આ પસંદગી પોતે જ એક ધાર્મિક વિધાન છે કે પવિત્ર ભક્ત પાસેથી કેવા પ્રકારના સંબંધની અપેક્ષા રાખે છે.

માનસરોવર અને રાક્ષસતાલ એટલાં નજીક છે કે એક જ યાત્રામાં બંનેની મુલાકાત લઈ શકાય, છતાં પરંપરા તેમના સ્વભાવને સ્પષ્ટપણે જુદા રાખે છે. એક બ્રહ્માના બ્રહ્માંડીય મનમાંથી જન્મ્યું અને સ્પષ્ટતા ધરાવે છે; બીજું રાવણની ઉગ્ર તપસ્યા સાથે જોડાયેલું છે અને તીવ્રતા ધરાવે છે. અલગ અલગ નહીં, પણ સાથે મુલાકાત લેતાં, આ બે સરોવરો એવી સંપૂર્ણતાનો આદર્શ રજૂ કરે છે જે એકલું કોઈ પણ આપી શકતું નથી. માનસરોવર જે સ્પષ્ટતા આપે છે તેનો અર્થ રાક્ષસતાલ રજૂ કરતા શિસ્તના સામર્થ્ય વિના ઓછો છે, અને રાક્ષસતાલ જે તપ માગે છે તેનો અર્થ માનસરોવર તેને દિશા આપવા જે જ્ઞાન આપે છે તેના વિના ઓછો છે.

હિંદુઓ, બૌદ્ધો, જૈનો અને બોન અનુયાયીઓ સૌ કૈલાસને પવિત્ર માને છે, અને કોઈ એક પરંપરા તેના પર એકમાત્ર હક્ક દાવો કરતી નથી. આ કૈલાસને મોટાભાગનાં તીર્થસ્થાનોથી અલગ પાડે છે, જે સામાન્ય રીતે અન્ય પરંપરાઓ આદરપૂર્વક મુલાકાત લે ત્યારે પણ એક જ ધર્મ સાથે સ્પષ્ટપણે જોડાયેલાં હોય છે. દરેક પરંપરા પોતાના નામો, પોતાની સ્થાપક કથાઓ અને પોતાના પૂજ્યભાવનાં કારણો લાવે છે: હિંદુઓ માટે શિવનું શાશ્વત ધ્યાન, અને બૌદ્ધો તથા જૈનો માટે જુદું બ્રહ્માંડીય મહત્ત્વ. આ સમાંતર દાવાઓમાંથી કોઈને પણ બીજાઓને છોડવા કે ઘટાડવાની જરૂર પડી નથી. પર્વત પોતે જ અર્થની એટલી વિશાળતા આપે છે કે ચાર જુદી પરંપરાઓ વિરોધ વિના તેમાં પોતાનું સંપૂર્ણ શિક્ષણ શોધી શકે છે.

સતત સાષ્ટાંગ દંડવત દ્વારા બાવન કિલોમીટરની કોરા પૂર્ણ કરનાર તિબેટી બૌદ્ધ યાત્રિકને, પગપાળા ચાલનાર યાત્રિક ત્રણ દિવસમાં કાપે તે અંતર કાપતાં અઠવાડિયાં લાગે છે. આ યાત્રિક એ જ પવિત્ર અંતરને ડગલાંને બદલે શરીરની લંબાઈથી માપે છે. આ એ જ યાત્રાનું ધીમું સંસ્કરણ નથી, પરંતુ એ જ પર્વત સાથેનો એક જુદો સંબંધ છે, જેમાં શરીર પોતે ભક્તિનું માપન-સાધન બની જાય છે, માત્ર તેની આસપાસ વહન કરનાર વાહન નહીં. બંને પ્રકારની કોરા એક જ માર્ગે એક જ ગંતવ્ય સુધી પહોંચે છે, છતાં સાષ્ટાંગ યાત્રિક અને પગપાળા યાત્રિકે દરેકે એકબીજાએ ન આપેલું કંઈક આપ્યું છે: એકને ગતિ, બીજાને સંપૂર્ણ દેહાર્પણ.