श्री अमरनाथ पावन गुफा

नीलमत पुराण आणि भृगु संहितेनुसार, सृष्टी संपूर्णपणे जन्म आणि लय यांतून जात असताना भगवान शिव मुंडमाळा का धारण करतात आणि ते मृत्यूरहित का राहतात, असा प्रश्न माता पार्वतीने एकदा विचारला. तेव्हा महादेवांनी अमरत्वाचे परम रहस्य, म्हणजेच अमर कथा, सांगण्यास संमती दिली.

हे विश्वव्यापी सत्य कोणत्याही मर्त्य जीवाला चोरून ऐकता येणार नाही इतक्या दूरच्या आणि पवित्र ठिकाणाचा शोध घेत शिव हिमाच्छादित उंच हिमालयाकडे निघाले. वाटेत त्यांनी आपली पवित्र प्रतीके मागे ठेवली: पहलगाम येथे नंदी, चंदनवाडी येथे चंद्र, शेषनाग येथे सर्प आणि महागुणा खिंडीत गणेश. त्यानंतरच ते अमरनाथ गुहेच्या पवित्र गर्भगृहात प्रविष्ट झाले.

शिव अमर कथा सांगत असताना त्यांच्या मृगचर्माखाली लपलेल्या दोन कबुतराच्या अंड्यांनी त्या कथेचा कंप आत्मसात केला, अशी भक्तिपरंपरा सांगते:

• •
  त्या अंड्यांतून जन्मलेली जोडी अमर दिव्य कबुतरे बनली, जी आजही त्या गोठवणाऱ्या गुहेत वास्तव्य करतात.
• •
  बर्फाळ नदीपात्र ओलांडणारे यात्रेकरू हिमक्षेत्रांवर उडणारी पवित्र पांढरी कबुतरे पाहून आनंदित होतात.
• •
  ही यात्रा शारीरिक सहनशक्तीची परीक्षा घेते आणि मृत्यूभय नसलेल्या वैराग्याचे वरदान देते.

अमरनाथचे हिमलिंग कोरले जात नाही किंवा स्थापित केले जात नाही; दरवर्षी गुहेच्या आत ते आपोआप तयार होते. चुनखडीच्या छतावरून ठिबकणारे पाणी थेंब थेंब गोठून गुहेच्या जमिनीवरून हळूहळू वर येणारा एक हिमस्तंभ बनते. श्रावण महिन्यात हे लिंग चंद्राच्या कलांबरोबर वाढते, अशी भक्तांची श्रद्धा आहे. श्रावण पौर्णिमेला ते पूर्ण उंचीवर पोहोचते; त्याच दिवशी रक्षाबंधनही साजरे होते. त्यानंतर चांद्र चक्र फिरत असताना ते पुन्हा क्षीण होऊ लागते. या दिवशी दर्शनाची योजना करणारे यात्रेकरू स्वतःला लिंगाचे सर्वात परिपूर्ण रूप पाहण्याचे भाग्य लाभल्याचे मानतात.

भक्तिस्मृती सांगते की प्राचीन काळापासून ऋषी-मुनी या गुहेचे दर्शन घेत आले आहेत. बाराव्या शतकातील कल्हणाच्या राजतरंगिणीतही अमरेश्वर तीर्थयात्रेचा उल्लेख आढळतो: पहिल्या तरंगातील 267 व्या श्लोकात (1.267), नाग सुश्रवाची कथा सांगताना, अमरेश्वर यात्रा करणारे लोक त्याला आजही पाहतात, असे नमूद केले आहे. तरीही, लोकपरंपरेनुसार अलीकडच्या शतकांमध्ये तिच्या पुनःशोधाचे श्रेय बूटा मलिक नावाच्या एका मुस्लिम मेंढपाळाला दिले जाते. कथेनुसार, एका भटक्या साधूने बूटा मलिकच्या आदरातिथ्याबद्दल कृतज्ञता म्हणून त्याला कोळशांची एक पिशवी दिली. मेंढपाळाने घरी जाऊन पिशवी उघडली तेव्हा ती सोन्याने भरलेली होती. साधूचे आभार मानण्यासाठी त्याच ठिकाणी परत आला तेव्हा तिथे कोणीच नव्हते; केवळ बर्फाने भरलेले एका गुहेचे तोंड आणि आत चमकणारे हिमलिंग होते. ते स्थान पिढ्यान्पिढ्या त्याच्या कुटुंबाच्या देखरेखीखाली राहिले. आजही यात्रेदरम्यान जमा होणाऱ्या अर्पणांचा एक भाग त्याच्या वंशजांसाठी राखून ठेवला जातो; अमरनाथची भक्ती दीर्घकाळापासून धार्मिक सीमा ओलांडून उभी राहिली आहे, याचे हे जिवंत स्मरण आहे.

आधुनिक अमरनाथ यात्रेचे आयोजन दरवर्षी श्री अमरनाथजी श्राईन बोर्डामार्फत केले जाते; हे मंडळ जम्मू-काश्मीर विधिमंडळाच्या कायद्याने स्थापन झाले आहे. श्रावण ऋतूत यात्रा करणाऱ्या लाखो यात्रेकरूंसाठी नोंदणी, वैद्यकीय शिबिरे आणि मार्गावरील सुविधांचे समन्वयन हे मंडळ करते. गुहेपर्यंत दोन मार्ग जातात. पहलगाममधून जाणारा पारंपरिक मार्ग सुमारे 46 किलोमीटरचा आहे; वर वर्णन केलेल्या मुक्कामस्थळांमधून जाणारा हा मार्ग सौम्य पण लांबचा ट्रेक आहे. बालटालमधून जाणारा मार्ग लहान पण तीव्र चढणीचा आहे; सुमारे 14 किलोमीटरचा, जो एका निर्धारी दिवसात पूर्ण करता येतो. मध्य उन्हाळ्यातही दोन्ही मार्ग अत्यंत थंड आणि कमी ऑक्सिजनच्या प्रदेशातून जातात. परवानगी देण्यापूर्वी श्राईन बोर्ड अनिवार्य आरोग्य प्रमाणपत्राची मागणी करते; भक्तीच्या कसोटीचा भाग म्हणून डोंगराकडे किती गांभीर्याने पाहिले जाते, याची ही व्यावहारिक पावती आहे.

यात्रेकरूंसाठी चढाईचा त्रास त्याच्या केंद्रस्थानी असलेल्या शिकवणीपासून अविभाज्य आहे. शिवाने ही दूरची, हिमाच्छादित उंची निवडली कारण ती प्रत्येक श्रोत्याकडून सुख, संपत्ती आणि शेवटी सोबतही सोडून अमरत्वाचे रहस्य स्वीकारण्याची मागणी करते. म्हणून ही यात्रा केवळ मंदिरदर्शन न मानता, पार्वतीदेवींच्या स्वतःच्या प्रवासाचे हेतुपूर्वक केलेले पुनरभिनय मानली जाते. वाटेत सोडला जाणारा प्रत्येक त्रास शिवाने नंदी, चंद्र, आपले सर्प आणि पंचमहाभूते बाजूला ठेवली, त्याचे प्रतिबिंब आहे. शेवटी जे उरते ते केवळ निरलंकृत, जागरूक आत्मा; जो हिमलिंगासमोर उभा राहून, कोणत्याही मर्त्य कानाने ऐकायचे नव्हते ते ऐकण्यास सिद्ध असतो.

रावणाने रचलेले, महादेवांच्या परम वैभवाचे गुणगान करणारे उत्साही स्तोत्र: