उत्तरकाशी आणि काशी विश्वनाथ

• •
  हे काय आहे: शास्त्रात सौम्य काशी (शिवाचे सौम्य, चिंतनशील क्षेत्र) म्हणून ओळखली जाणारी उत्तरकाशी ही काशी (वाराणसी) चे उत्तरेकडील आध्यात्मिक आधारस्तंभ आहे. काशी विश्वनाथ मंदिरातील प्राचीन स्वयंभू शिवलिंग, देवी मातेचा दिव्य त्रिशूल म्हणजे शक्ती त्रिशूल, आणि वाराणसीचे प्रतिबिंब दाखवणारी पवित्र भूरचना यांनी ती पावन झाली आहे.
• •
  दर्शन व जप का करावा: योग, मौन जप, प्राणायाम आणि वेदांत श्रवण, म्हणजे शास्त्रांचे चिंतनपूर्ण श्रवण, करणाऱ्या साधकांसाठी ही भूमी आदर्श आहे. येथील पूजा व ध्यानाने खोलवर रुजलेल्या वासना शांत होतात आणि मन स्थिर होते, अशी श्रद्धा आहे.
• •
  कधी भेट द्यावी: वर्षभर खुले. एप्रिल ते जून आणि सप्टेंबर ते नोव्हेंबर हे यात्रेसाठी सर्वोत्तम काळ आहेत. महाशिवरात्री आणि श्रावण महिना विशेष भक्तिभावाने भारलेले असतात.
• •
  कुठे: गढवाल हिमालय, उत्तराखंड, भारत; भागीरथी नदीच्या तीरावर सुमारे १,१६५ मीटर उंचीवर. जवळची रेल्वे स्थानके ऋषिकेश व डेहराडून आहेत, आणि जवळचे विमानतळ डेहराडूनचे जॉली ग्रांट आहे.
• •
  कसे (विधी व नियम):
• •
  स्नान नावाच्या पवित्र शुद्धीस्नानाने सुरुवात करा; मणिकर्णिका घाटावर किंवा वरुणा संगमावर.
• •
  साध्या पारंपरिक वस्त्रांत श्री काशी विश्वनाथ गर्भगृहात प्रवेश करा; पुरुषांसाठी धोतर-कुर्ता, स्त्रियांसाठी साडी किंवा सलवार.
• •
  स्वयंभू शिवलिंगावर बिल्वपत्र, पवित्र गंगाजल आणि कच्चे गाईचे दूध अर्पण करा आणि ॐ नमः शिवाय किंवा महामृत्युंजय मंत्र जपा.
• •
  प्रदक्षिणा करून समोरील शक्ती मंदिरात जा आणि भव्य त्रिशूलासमोर कुंकू व लाल फुले अर्पण करा.
• •
  मंदिर परिसरात बसून मौन ध्यान करून समारोप करा.

स्कंद पुराणातील केदारखंडात जतन केलेल्या परंपरेनुसार, काशीचे आध्यात्मिक तेज तिच्या उत्तरेकडील रूपात, म्हणजे सौम्य काशीत, जी उत्तरकाशी आहे, टिकून आहे. गढवाल हिमालयाच्या कुशीत वसलेले हे नगर आपल्या पवित्र भूरचनेत वाराणसीचे प्रतिध्वनी जपते. वरुणा आणि असी हे प्रवाह स्फटिकासारख्या निर्मळ, वेगवान भागीरथी-गंगेला मिळतात. येथे शिव आपल्या शांत, ध्यानमय भावात, म्हणजे सौम्य भावात, वास करतो असे मानले जाते, आणि तपश्चर्या स्वीकारणाऱ्यांना तो आशीर्वाद देतो.

मध्यवर्ती गर्भगृहात स्वयंभू शिवलिंग आहे, जे स्वतःहून प्रकट झाले असे मानले जाते. स्थानिक परंपरा या खोऱ्याशी परशुराम ऋषींच्या तपश्चर्येचा संबंध जोडते. मुख्य शिवमंदिरासमोर देवी शक्तीचे मंदिर उभे आहे, जेथे सहा मीटरहून अधिक उंचीचा धातूचा भव्य त्रिशूल आहे. अज्ञानाच्या शक्तींचा नाश करण्यासाठी देवांच्या एकत्रित तेजातून तो घडला, असे परंपरा मानते. एका बोटाच्या हलक्या स्पर्शानेही संपूर्ण स्तंभ कंपित होतो, असे भाविक सांगतात.

शतकानुशतके उत्तरकाशी गंगोत्री आणि गोमुखाकडे चढाई करणाऱ्या साधकांचे प्रवेशद्वार राहिले आहे. मनन, म्हणजे खोल चिंतन, आणि निदिध्यासन, म्हणजे गाढ ध्यान, यांसाठी हे खोरे अनुकूल आहे. भागीरथीचा अखंड खळखळाट नैसर्गिक नाद बनून अस्वस्थ मनाला स्थिर करण्यास साहाय्य करतो.

परंपरा या प्रदेशातील हिमालयीन मंदिरांचा संबंध इसवी सनाच्या ८ व्या शतकातील जगद्गुरू आदि शंकराचार्य यांच्याशी जोडते. सध्याच्या स्वरूपातील काशी विश्वनाथ मंदिर तेहरी गढवालच्या महाराणी खनेती यांनी सन १८५७ मध्ये बांधले, असे मानले जाते; त्यामुळे येथील पूजा अखंड राहिली.

आधुनिक काळात उत्तरकाशी वेदांती तपश्चर्येचे स्थान म्हणून ओळखली जाते. स्वामी चिन्मयानंद यांचे पूज्य गुरू स्वामी तपोवन महाराज अनेक वर्षे हिमालयात मौन व अभ्यासात वास्तव्य करून राहिले. भ्रमंती करणारे साधू व साधक भागीरथीच्या तीरावर ध्यानाची परंपरा दीर्घकाळ जपत आले आहेत.