वसिष्ठ गुहा आणि अरुंधती गुहा

• •
  हे काय आहे: ऋषिकेशच्या वरील गंगातीरावरील एक नैसर्गिक गुहा, जिला परंपरा ऋषी वसिष्ठांशी जोडते. आत शिवलिंगाची पूजा केली जाते. जवळची दुसरी गुहा त्यांची पत्नी अरुंधती यांची म्हणून स्मरली जाते.
• •
  दर्शन का करावे: महान ऋषींचे तपोस्थान मानल्या गेलेल्या या ठिकाणी मौन आणि ध्यानासाठी साधक येतात. येथे ॐ नमः शिवाय किंवा महामृत्युंजय मंत्रचा जप करणे ही सामान्य प्रथा आहे.
• •
  कधी भेट द्यावी: वर्षभर भेट देता येते. ऑक्टोबर ते एप्रिल हवामान सर्वात आल्हाददायक असते. महाशिवरात्री आणि गुरुपौर्णिमा हे पूजेसाठी विशेष दिवस आहेत.
• •
  कुठे: ऋषिकेश ते बद्रीनाथ मार्गावर, ऋषिकेशपासून सुमारे २२ किलोमीटर वरच्या दिशेने, उत्तराखंडातील टेहरी गढवाल जिल्ह्यात गंगेच्या तीरावर.
• •
  कसे (विधी व नियम):
• •
  मौन: गुहेच्या आत मौन, म्हणजे शांत स्तब्धता, पाळा. भ्रमणध्वनी बंद ठेवा आणि इतरांना ध्यान करता यावे म्हणून मोठ्याने जप टाळा.
• •
  वेशभूषा: खांदे व गुडघे झाकतील असे सभ्य वस्त्र परिधान करा.
• •
  स्नान: ध्यानाला बसण्यापूर्वी अनेक यात्रेकरू गंगेच्या पाण्याने हात व चेहरा धुतात.
• •
  अर्पण: शिवलिंगासमोर दिवा, धूप व फुले शांतपणे अर्पण करा. ही गुहा ध्यानासाठी आहे, गोंगाटमय विधीसाठी नाही.

वसिष्ठ हे सप्तर्षींपैकी एक, म्हणजे सात महान ऋषी आहेत. हिंदू परंपरा त्यांना ब्रह्मर्षी मानते, म्हणजे ज्यांना ब्रह्माचा साक्षात्कार झाला आहे असे ऋषी. ऋग्वेदात त्यांना मंडल ७ चे प्रमुख द्रष्टे मानले आहे; हे मंडल ऋग्वेदाच्या दहा ग्रंथांपैकी एक असून त्यात अग्नी, इंद्र आणि वरुण यांची सूक्ते आहेत.

वाल्मिकी रामायणात ते इक्ष्वाकु वंशाचे कुलपुरोहित व गुरू आणि राम व त्यांच्या बंधूंचे मार्गदर्शक आहेत. कामधेनू शबला या चमत्कारी गायीच्या मालकीवरून विश्वामित्रांशी झालेला त्यांचा वाद बालकांडात सांगितला आहे.

महाभारत सांगते की वसिष्ठांनी आपले पुत्र गमावले आणि त्यांचे दुःख इतके तीव्र होते की त्यांनी जीवन संपवण्याची इच्छा केली. कथेनुसार अग्नी, पाणी आणि पर्वताची उंची त्यांना इजा करू शकली नाही. हा वृत्तांत आदिपर्वात आढळतो. परंपरा पुढे सांगते की, या कसोट्यांतून वाचल्यावर ते दीर्घ तपश्चर्येकडे वळले.

गंगेचे हिमालयीन तीर अशा ऋषींच्या ध्यानाचे स्थान म्हणून स्मरले जातात. स्थानिक परंपरेनुसार वसिष्ठ आणि त्यांची पत्नी अरुंधती या गुहांत तपश्चर्येसाठी बसले होते. ऋषिकेशवरील गुहा त्यांच्या नावाने ओळखली जाते, आणि जवळच्या दुसऱ्या गुहेला अरुंधती गुहा म्हटले जाते.

अरुंधती ही भक्ती व स्थैर्याचा आदर्श म्हणून पूजली जाते. हिंदू विवाहविधीत वधू-वरांना वसिष्ठ ताऱ्याजवळील अरुंधती तारा दाखवला जातो; हे चिरस्थायी वैवाहिक जीवनाचे प्रतीक आहे.

वसिष्ठांशी संबंधित शिकवण म्हणजे योगवासिष्ठ, मन, दुःख आणि मुक्ती यांच्या स्वरूपावर रामाशी झालेला दीर्घ संवाद. तो रामाच्या शोकापासून आणि सांसारिक जीवनापासूनच्या त्यांच्या विरक्तीपासून सुरू होतो. या ग्रंथाचे सहा भाग आहेत: वैराग्य, मुमुक्षुव्यवहार (साधकाचे आचरण), उत्पत्ती (सृष्टी), स्थिती (अस्तित्व), उपशम (शमन) आणि निर्वाण (मुक्ती). वसिष्ठांच्या गुहेत ध्यान करणारे साधक यांपैकी एका भागावर, बहुधा वैराग्यापासून सुरुवात करून, चिंतन करतात.

पिढ्यान् पिढ्या ऋषिकेशवरील या गुहांनी भटके साधू व साधकांना आकर्षित केले आहे. अनेक जण येथे तासन्तास मौनात बसतात, आणि अनेक जण केवळ गंगेच्या तीरावर विसावा घेण्यासाठी येतात.

सन १९३० मध्ये स्वामी पुरुषोत्तमानंद वसिष्ठ गुहेजवळ स्थायिक झाले आणि त्यांनी तेथे आश्रम स्थापन केला; त्यामुळे विसाव्या शतकात ही गुहा ध्यानासाठी नियमितपणे वापरात राहिली. हा आश्रम आज स्वामी चैतन्यानंद यांच्या नेतृत्वाखाली चालू आहे, आणि गुहेची देखभाल तसेच भेट देणाऱ्या साधकांचे स्वागत हीच वास्तव्यास असलेल्या साधूंची परंपरा करते.

ज्या ऋषींच्या नावावर ही गुहा आहे, त्यांना सर्व परंपरांत सन्मानाने स्मरले जाते. वसिष्ठ हे राजांचे गुरू आणि संघर्षाला शांततेने उत्तर देणारे संयमी, क्षमाशील ऋषी म्हणून स्मरले जातात. यात्रेकरू स्वतःचे ध्यान सुरू करण्यापूर्वी अनेकदा त्यांच्या आदर्शाचे स्मरण करतात.

यात्रेकरूंसाठी एक साधी साधना म्हणजे काही मिनिटे शांत बसणे, संथ श्वास घेणे आणि एक प्रार्थना अर्पण करणे: शांत सकाळी गंगा स्थिर असते तसे मनही स्थिर व्हावे. गुहांकडे जाणारा मार्ग असमान जमिनीवरून जातो, त्यामुळे मजबूत पादत्राणे घाला आणि पावसानंतर अधिक काळजी घ्या.

गुहेत बसणारे भाविक अनेकदा व्यासांची वंशावळ वसिष्ठांपर्यंत नेणाऱ्या पारंपरिक श्लोकाचे स्मरण करतात.

अर्थ: “मी व्यासांना वंदन करतो, जे वसिष्ठांचे पणतू, निष्कलंक शक्तीचे नातू, पराशरांचे पुत्र आणि शुकदेवांचे पिता, तपाचा अक्षय खजिना आहेत.”